O‘zbekiston, Toshkent – AN Podrobno.uz. Ilmiy muomalaga 1853-yilga oid noyob Aral dengizi xaritalari kiritildi. Ushbu arxiv hujjatlari birinchi yirik gidrografik ekspeditsiyalar davrida tuzilgan bo‘lib, so‘nggi 170 yil ichida tarixdagi eng keng ko‘lamli ekologik o‘zgarishlardan birini boshdan kechirgan eng yirik yopiq ko‘lning o‘zgarishlarini baholash uchun standartga aylandi.
Radiokarbon tahlil ma’lumotlariga ko‘ra, Aral dengizi taxminan 17,6 ming yil oldin muzliklarning erishi natijasida shakllangan. Dastlab ko‘l chuchuk suvli bo‘lgan va o‘zining maksimal darajasiga XVI asr o‘rtalarida erishgan. Garchi uning o‘rganilishiga bo‘lgan birinchi urinishlar XVIII asrda amalga oshirilgan bo‘lsa-da, tizimli ilmiy tavsif faqat 1848–1849-yillarda kapitan-leytenant Aleksey Butakovning ekspeditsiyasi tufayli paydo bo‘ldi. Aynan shu ma’lumotlar asosida kartograf Avgust Peterman 1853-yilgi xaritani tayyorlab, Londondagi Qirollik geografiya jamiyati jurnalida nashr etdi.
Ushbu xaritalarda Aral yagona, chuqur suv havzasi sifatida tabiiy qirg‘oq chizig‘i bilan qayd etilgan. 1950-yilda Dengiz vazirligining Gidrografik departamenti tomonidan tayyorlangan, bir santimetrda 6,3 km masshtabidagi xarita bilan solishtirish, dengizning 1960-yillarning boshlarigacha barqarorligini aniq ko‘rsatadi. Keng ko‘lamli sayozlashish keyinroq, Amudaryo va Sirdaryodan qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun suvning intensiv olinishi natijasida boshlangan, bu 1989-yilda ko‘lning ikki qismga bo‘linishiga olib keldi.
Zamonaviy sharoitda O‘zbekiston va Qozog‘iston mintaqani barqarorlashtirish bo‘yicha turli strategiyalarni amalga oshiradi. O‘zbekiston hududida joylashgan Orolbo‘yining janubiy qismida cho‘llanishga qarshi kurashga e’tibor qaratilgan. 2026-yilgacha “yashil kamarlar” yaratish davom etmoqda: o‘rmonzorlar ekish uchun 250 ming gektar ajratilgan, ulardan 115 mingi to‘g‘ridan-to‘g‘ri qurigan tub – sobiq Orolqum cho‘liga to‘g‘ri keladi. O‘rmonzorlashtirish va suv resurslarini raqamlashtirish loyihalari 1,9 trillion so‘m miqdoridagi davlat byudjeti tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
Qozog‘iston, o‘z navbatida, Shimoliy (Kichik) Orolning suv maydonini tiklashga e’tibor qaratgan. Qo‘qarol to‘g‘onining ishi tufayli 2026-yil boshiga kelib bu erdagi suv hajmini 23 milliard kubometr darajasida barqarorlashtirishga muvaffaq bo‘lingan. Jahon banki bilan hamkorlikda joriy yilda loyihaning ikkinchi bosqichi boshlanadi, uning maqsadi suv hajmini 34 milliard kubometrgacha oshirish va dengiz oynasini kengaytirishdir.
Source: podrobno.uz