Samarqanddagi Registon maydonining eng taniqli yodgorliklaridan biri – Sherdor madrasasini restavratsiya qilishning yangi bosqichi boshlandi. Loyiha 2025–2028 yillarga mo‘ljallangan bo‘lib, AQSh elchisi madaniy merosni saqlash jamg‘armasi (AFCP) tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda. Grant miqdori 500 ming dollarni tashkil etadi – bu AFCPning O‘zbekistonda ajratgan eng yirik grantidir.
Restavratsiya loyihasi 2023-yilda O‘zbekiston va AQSh o‘rtasida imzolangan madaniy merosni himoya qilish kelishuvining bir qismidir. Shu munosabat bilan loyihani davom ettirish niyat xati imzolandi. Marosimda AQSh davlat kotibi o‘rinbosari Sara Rodjers, O‘zbekiston Prezidenti Administratsiyasi Ijodiy iqtisodiyot va turizm departamenti rahbari, Madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi raisi Gayane Umerova hamda AQShning O‘zbekistondagi elchisi Jonatan Xenik ishtirok etdi.
Jonatan Xenik va Gayane Umerova niyat xatini imzolab, 2023-yildagi madaniy qadriyatlar kelishuvi doirasidagi Harakat rejasini amalga oshirishga sodiq qolishni tasdiqladilar. Sara Rodjers, Xenik va Umerova yodgorlikning qulagan qoplama qismlariga imzo qo‘yib, restavratsiya va saqlash borasidagi sa’y-harakatlarni birlashtirishni ramziy ma’noda ifodaladilar.
Sherdor madrasasi XVII asrda qurilgan bo‘lib, Ulug‘bek va Tillakori madrasalari bilan birga Registon ansamblining asosiy qismini tashkil etadi. Uning peshtoqidagi yirtqich hayvonlar, jayronlar va quyosh yuzlari tasvirlari butun dunyoda tanilgan. Gid Armida Nazaryanning so‘zlariga ko‘ra, islomda tirik mavjudotlarni tasvirlash taqiqlangan bo‘lsa-da, bu yerda an’ana buzilgan: yo‘lbars kuch va hukmronlik ramzi sifatida talqin qilinadi, boshqa bir talqinga ko‘ra, u bilimga intilayotgan talabani anglatadi.
Restavratsiya zarurati yillar davomida to‘plangan muammolar bilan bog‘liq. 1960–1970 yillarda yangilangan kafel qoplamalari hozirda yemirilmoqda: iqlim, namlik, harorat o‘zgarishi, seysmik faollik va grunt suvlari ta’sirida yoriqlar paydo bo‘lgan. Gumbazlarning yuqori qismlari quyosh, yomg‘ir va qushlarning ta’siriga uchraydi. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, qoplama va asosiy devor o‘rtasida 35 santimetr bo‘shliq mavjud, bu esa restavratsiyani murakkablashtiradi.
Loyiha rahbarlari restavratsiya “yangidan qurish” emas, balki nuqtali aralashuv ekanligini ta’kidladilar. Markaziy Osiyo tadqiqotlari xalqaro instituti direktori Evren Rutbilning so‘zlariga ko‘ra, faqat zarur joylarda ish olib boriladi: shikastlangan qismlar tiklanadi, saqlanib qolganlari esa mustahkamlanadi. Asosiy maqsad – tarixiy ko‘rinishni saqlab qolish va texnik xavfsizlikni ta’minlash.
Eng murakkab elementlardan biri – bosh kirish eshigi ustidagi xattotlik yozuvidir. U vaqt o‘tishi bilan jiddiy shikastlangan va avvalgi restavratsiyalarda noaniqliklar paydo bo‘lgan. Hozirda yozuv an’anaviy texnologiyalar yordamida qayta tiklanmoqda. Mutaxassislar yangi fragmentlar yodgorlik bilan “bahslashmasligi” va ko‘zga tashlanmasligi kerakligini ta’kidlaydilar.
Keramika ishlab chiqarishda an’anaviy usullar qo‘llaniladi, konservatsiya esa zamonaviy metodlar bilan amalga oshiriladi. Bo‘yoqlar va sirlar yuqori haroratda (1000–1300 daraja) pishiriladi. Ilgari saksovulda pishirilgan bo‘lsa, hozir gaz va elektr pechlaridan foydalaniladi. Ustalar rang va tarkibni tarixiy namunalarga maksimal darajada yaqinlashtirishga intiladilar.
Loyihada 40 ga yaqin mutaxassis ishlaydi, ularning aksariyati mahalliy ustalardir. Bu nafaqat pul va texnologiya, balki hunarmandchilik an’analarining davomiyligini ta’minlash uchun ham muhimdir. Samarqand keramikasi, mayolika va mozaikasi – bu maktab bo‘lib, u aniq odamlar, oilalar va ustaxonalar orqali mavjud.
AQSh elchixonasi vakili Enn Pirrellining ta’kidlashicha, Sherdor restavratsiyasi AFCP tomonidan O‘zbekistonda qo‘llab-quvvatlangan 14 loyihadan eng yirigidir. Umumiy moliyalashtirish hajmi 1,5 million dollarni tashkil etadi. Ilgari Xivadagi Toshhovli saroyi va Qashqadaryodagi Langar-ota majmuasi kabi ob’ektlarda ishlar amalga oshirilgan.
2026-yilda “Eternal Registan” (“Abadiy Registon”) nomli yangi loyiha boshlanishi kutilmoqda. U madaniy merosni raqamli texnologiyalar bilan birlashtiradi: Registonning 3D modellari yaratilib, virtual ekskursiyalar va ta’lim maqsadlarida foydalaniladi.
Gayane Umerova loyiha haqida shunday dedi: “Biz AQSh elchixonasi va AFCPga hamkorlik va madaniy merosni saqlashga bo‘lgan umumiy sadoqat uchun minnatdormiz. Birgalikda nafaqat dunyodagi eng ajoyib me’moriy ansambllardan birini, balki uni haqiqiy ma’no bilan to‘ldiradigan an’ana va hunarmandchilikni ham saqlab qolamiz.” AQSh elchisi Jonatan Xenik esa: “Sherdor majmuasi to‘rt asr davomida Markaziy Osiyo xalqlarining mahorati va ijodiy merosidan dalolat beradi. Bizning vazifamiz bu merosni belgilash emas, balki uni saqlashga ko‘maklashishdir”, deb ta’kidladi.
Source: podrobno.uz