O‘zbekistonda ishlovchilarning deyarli har uchinchisi maoshni “konvert”da oladi. Bu esa ish beruvchi uchun jiddiy huquqiy oqibatlarga olib keladi: soliqlarni qayta hisoblash, penya va jarimalar.
“Qora” va “kulrang” sxemalar farqi: “Qora” sxemada ishchi hech qayerda ro‘yxatga olinmagan, mehnat va soliq qonunchiligi bir vaqtda buziladi. “Kulrang” sxemada esa mehnat shartnomasi bor, lekin unda eng kam ish haqi ko‘rsatilgan, qolgan qismi konvertda beriladi.
Ish beruvchi har bir to‘lovdan 12% daromad solig‘i va 12% ijtimoiy soliqni ushlab qolishi shart. Agar bu bajarilmasa, soliq organlari haqiqiy to‘langan summadan to‘lanmagan soliqlarni qayta hisoblab chiqadi.
Soliq qarzi aniqlanganda, birinchi navbatda qayta hisoblash amalga oshiriladi. Markaziy bank stavkasi 13,5% bo‘lganda, penya kuniga 0,045% ni tashkil etadi, yiliga taxminan 16%.
Qonunchilikda qo‘shimcha moliyaviy sanktsiyalar nazarda tutilgan: kamaytirilgan summaning 20% va hisobot topshirmaganlik uchun 10% gacha. Bu sanktsiyalar penya va ma’muriy jarimani bekor qilmaydi.
Direktor shaxsan ma’muriy javobgarlikka tortiladi. 2025-yil 1-avgustdan boshlab bazaviy hisoblash miqdori (BHM) 412 000 so‘mni tashkil etadi. Xodimni rasmiylashtirmaslik uchun jarima 49-moddaga, soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash uchun esa 174-moddaga asosan belgilanadi.
2026-yil 19-iyuldan boshlab soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash uchun jarima 15 BHM dan 30 BHM gacha oshirildi. Endi bu ishlarni Bosh prokuratura huzuridagi maxsus departament ko‘rib chiqadi.
Agar soliq qarzi katta miqdorga yetgan bo‘lsa, Jinoyat kodeksining 184-moddasi qo‘llaniladi. Agar ish beruvchi sud hukmi chiqqunga qadar soliq, penya va sanktsiyalarni to‘liq to‘lasa, ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanilmaydi.
Toshkent viloyatidagi bir korxonada 2022-2023 yillarda ishchi ishlamay turgan davrda eng kam ish haqi olgan, ammo qonun bo‘yicha o‘rtacha ish haqi to‘lanishi kerak edi. Natijada sud ish beruvchidan 39,3 million so‘m undirgan.
Konvert maoshini isbotlash qiyin: sud ko‘pincha mehnat shartnomasidagi raqamga tayanadi. Ammo bank ko‘chirmalari, ish haqi qaydnomalari, e’lonlar va ikki tomonlama hisob yuritish hujjatlari dalil bo‘lishi mumkin.
So‘nggi yillarda elektron mehnat daftarchasida (my.mehnat.uz) notanish kompaniyalar tomonidan qo‘shilgan yozuvlar ko‘paymoqda. Bu firibgarlik uchun ma’muriy va jinoiy javobgarlik mavjud.
Ish beruvchiga tavsiya: xodimlarni rasmiylashtirish va soliqlarni to‘lash jarayonini soddalashtirish uchun TBC kabi banklarning ish haqi loyihalaridan foydalanish mumkin.
Source: kun.uz