5-sentabrdan boshlab Toshkent shahri aholisi MyGov.uz portali orqali o‘zlariga tegishli ko‘chmas mulkning kadastr qiymati qayta baholangani haqida xabarnomalar ola boshladi. Xizmat sahifasini ochgan ko‘plab mulkdorlar hujjatlarda qayd etilgan qiymatdan tubdan farq qiluvchi raqamlarga duch keldi. Ularga ushbu yangi miqdorga rozilik bildirish yoki bildirmaslik taklif etilmoqda. Biroq har bir variantning huquqiy oqibatlari va yangi qiymatning mol-mulk solig‘iga qanday ta’sir qilishi haqida rasmiy izoh yo‘qligi ijtimoiy tarmoqlarda qizg‘in muhokamalarga sabab bo‘ldi.
7-sentabr kuni Kadastr agentligi huzuridagi Ko‘chmas mulkni ommaviy baholash milliy markazi hamda Iqtisodiyot va moliya vazirligi vakillari matbuot anjumani o‘tkazib, OAV vakillarining savollariga javob qaytardi. Tadbirda ma’lum qilinishicha, soliqqa tortish maqsadida qo‘llaniladigan kadastr qiymati O‘zbekistonda 2018-yilda joriy qilingan. Milliy markaz direktori Muhiddin Xolmurodovning so‘zlariga ko‘ra, o‘shandan buyon ko‘chmas mulk bozori sezilarli darajada o‘zgargan: qurilish hajmi o‘sib, urbanizatsiya kuchaygan, biroq amaldagi baholash tizimi bu o‘zgarishlarni aks ettirmayotgan edi. “Biz qiymatlarni to‘g‘ri taqsimlash yo‘lini topishimiz kerak edi, lekin bunday taqsimotning o‘zi yo‘q edi”, — dedi u.
Ommaviy baholash — bu katta hajmdagi ma’lumotlarni yagona metodika asosida tahlil qilish orqali ko‘chmas mulkning bozor narxiga maksimal darajada yaqin qiymatini aniqlashdir. Maqsad — ko‘chmas mulk qiymati to‘g‘risida yagona raqamli ma’lumotlar bazasini shakllantirish bo‘lib, undan turli vazifalarda, jumladan, soliqqa tortish va bitimlarni amalga oshirishda foydalanish mumkin. 2025-yil 5-martdagi “Ko‘chmas mulkni ommaviy baholash tizimini joriy etish to‘g‘risida”gi prezident farmoni loyiha uchun huquqiy asos bo‘ldi. Hujjatda Kadastr agentligi huzurida Milliy markazni tashkil etish hamda ommaviy baholashni bosqichma-bosqich o‘tkazish nazarda tutilgan: 2025−2026-yillarda — Toshkent shahrida, 2026−2027-yillarda — Nukus va viloyat markazlarida, 2027-yildan boshlab — qolgan hududlarda.
Ommaviy baholashning yagona metodikasi Kadastr agentligi direktorining 2026-yil 18-maydagi 74−10-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlanib, 25-iyun kuni Adliya vazirligida ro‘yxatdan o‘tkazildi. U turar joy va noturar joy obyektlarining bozor narxiga yaqinlashtirilgan qiymatini aniqlash tartibini belgilaydi. Xolmurodovning ta’kidlashicha, maqsad shunchaki soliq emas, balki ipoteka krediti olish va davlat ehtiyojlari uchun mulk olib qo‘yilganda adolatli tovon hisoblash uchun ham muhimdir. Shuningdek, u insofsiz riyeltorlar mulkdorlarni arzon narxga sotishga undash holatlarini qayd etib, ommaviy baholash bunday vaziyatlarda yo‘l-yo‘riq bo‘lishini aytdi.
Mulkdorlarda eng ko‘p savol uyg‘otgan jihat — yangi qiymatning hujjatlardagi kadastr qiymatidan bir necha baravar yuqori ekanligidir. Xolmurodov misolida, Yangihayot va Yunusobod tumanlaridagi deyarli bir xil xonadonlarning kadastr qiymati 112 million va 132 million so‘m bo‘lgan bo‘lsa, ommaviy baholash natijasida ular 574 million va 1 milliard so‘mdan oshdi. Xususiy uylarda ham farq katta: Bektemirdagi obyekt 13 baravar, Yunusoboddagi 36 baravar oshgan. Toshkentda 1 kv metr uy-joyning o‘rtacha kadastr qiymati qariyb 1 million so‘m bo‘lib, bozor narxi 4−8 million so‘mni tashkil etadi. Umuman, Toshkentdagi 600 mingdan ortiq xonadonning jami kadastr qiymati 57,7 trln so‘m bo‘lgan bo‘lsa, ommaviy baholash natijasida 426,7 trln so‘mni tashkil etdi — farq 7,4 baravar. Yer uchastkali 213 mingdan ziyod xususiy hovli-joylar uchun bu ko‘rsatkichlar 39 trln va 587 trln so‘m — farq 15 baravar.
Markaz vakillari ommaviy baholash natijalari aniq bozor narxiga teng emasligini, metodika bozor darajasidan 20−30 foiz pastroq natijani nazarda tutishini ta’kidladi. Bu Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon banki tavsiyalariga mos keladi. Hisob-kitoblar uchun 2026-yil boshidan 1-iyulga qadar bozor takliflari va bitimlar, jumladan, 100 mingga yaqin taklif va 85 mingdan ortiq notarial shartnomalar asos qilib olingan. Har bir narx zonasi uchun etalon obyektlar (masalan, 60−70 kv metrli ikki xonali kvartiralar) belgilanib, tuzatish koeffitsiyentlari orqali aniq obyektga moslashtiriladi.
Xabarnomadagi “roziman” yoki “rozi emasman” tugmalari hozircha huquqiy oqibatlarga olib kelmaydi. Xolmurodovning tushuntirishicha, agar mulkdor “roziman” tugmasini bossa ham, kelajakda qonun kuchga kirgach, shikoyat qilish huquqini saqlab qoladi. Hech qanday munosabat bildirmaslik sukut bo‘yicha rozilik hisoblanadi. Kadastr ma’lumotlaridagi xatolar “Noto‘g‘ri ko‘rsatilgan kadastr ma’lumotlari” shakli orqali tuzatiladi. Norozi mulkdorlar o‘z summasini asoslab, fotosuratlar ilova qilishlari mumkin. Markaz direktori o‘rinbosari Feruz Sultonovning aniqlik kiritishicha, har qanday murojaat qayta ko‘rib chiqish uchun asos bo‘lavermaydi, qaror asoslilikka bog‘liq. 7-sentabrga qadar 5000 ga yaqin kishi munosabat bildirgan, ularning 78 foizi natijalardan rozi bo‘lgan. Norozi 22 foizning aksariyati mulki juda past baholanganini aytib, narxni oshirishni so‘ramoqda.
Muhim jihat shundaki, amaldagi qonunchilikka ko‘ra, ommaviy baholashning o‘zi fuqarolar uchun soliq majburiyatlarini vujudga keltirmaydi va soliq summasining o‘z-o‘zidan oshishiga olib kelmaydi. Iqtisodiyot va moliya vazirligi Resurs soliqlari bo‘limi boshlig‘i Sardorbek Abdurahmonovning qo‘shimcha qilishicha, baholash natijalarini soliqqa tortishda qo‘llash farmonda ko‘zda tutilgan, biroq bu kelajak masalasi. Avvalo, “Ommaviy baholash to‘g‘risida”gi qonun qabul qilinishi kerak, keyin soliq bazasi va stavkalar qayta ko‘rib chiqiladi. Farmonda kelajakdagi soliq to‘lovi mulkdor uchun og‘irlik qilmasligi uchun stavkalarni pasaytirish bo‘yicha topshiriq mavjud. Fiskal tahlil instituti direktori o‘rinbosari Dilshod Sultonov 2018-yildagi tajribani eslatib, o‘shanda kadastr qiymati 4−6 baravar oshgani, biroq soliq stavkalari pasaytirilib, soliq summasining o‘sishi qonunchilik bilan cheklab qo‘yilganini aytdi. “2018-yilda biz ayni shu yo‘ldan o‘tganmiz. O‘shanda joriy yilda to‘lanadigan soliq o‘tgan yilgiga nisbatan 20 foizdan ko‘pga oshmasligi qoidasi belgilangan edi”, — dedi u.
Ommaviy baholash natijalarini amaliyotda qo‘llash uchun “Ommaviy baholash to‘g‘risida”gi qonunning qabul qilinishi shart. Uning 12-moddasida baholash natijalaridan bitimlar va soliqqa tortish maqsadlarida foydalanish mumkinligi ko‘rsatilgan. Qonun loyihasida keyingi baholashlarni o‘tkazish tartibi, e’tiroz bildirish muddatlari (3 oydan 6 oygacha), nizolarni sudgacha hal etish komissiyasi (15 kun ichida ko‘rib chiqadi) va mustaqil baholash yoki sudga murojaat qilish huquqi belgilanadi. Hozircha Toshkentdagi barcha 585 mahallada tushuntirish ishlari olib borilgan, aholi MyGov.uz yoki davreestr.uz orqali murojaat qilishi mumkin.
Source: www.gazeta.uz