Parijda joylashgan nufuzli matbuot erkinligi tashkiloti Chegara bilmas muxbirlar (RSF) tashkilotining yillik hisobotiga ko‘ra, dunyo bo‘ylab matbuot erkinligi so‘nggi chorak asrdagi eng past darajaga tushdi. RSF har yili 180 mamlakatda jurnalistlar va ommaviy axborot vositalari erkinligini baholovchi Jahon Matbuot Erkinligi Indeksini e’lon qiladi.
Indeksda besh balli tizim qo‘llaniladi: “juda jiddiy”dan “yaxshi”gacha. 2002-yilda indeks nashr etila boshlanganidan beri birinchi marta dunyo mamlakatlarining yarmidan ko‘pi matbuot erkinligi bo‘yicha “qiyin” yoki “juda jiddiy” toifalarga kiritildi. Bu “jurnalistikaning butun dunyo bo‘ylab tobora kriminalizatsiya qilinayotganining aniq belgisi” sifatida baholanmoqda.
Faqat yetti mamlakat, asosan Skandinaviya davlatlari, “yaxshi” matbuot erkinligiga ega. Norvegiya, Niderlandiya va Estoniya birinchi uchlikda. Fransiya “qoniqarli” ball bilan 25-o‘rinda, AQSh esa “muammoli” ball bilan 64-o‘rinda, Donald Tramp prezidentlik lavozimini egallaganidan beri yetti pog‘onaga pastlagan.
RSF hisobotida Tramp “jurnalistlar va matbuotga doimiy hujumlarini tizimli siyosatga aylantirgani” ta’kidlanadi. Misol sifatida Salvadorlik jurnalist Mario Gevaraning immigratsiya reydlariga qarshi norozilik namoyishini yoritish chog‘ida hibsga olinib, keyin deportatsiya qilinishi va bir qancha taniqli davlat ommaviy axborot vositalarining faoliyati to‘xtatilishi keltirilgan.
Lotin Amerikasida RSF Xavyer Milay boshchiligidagi Argentinaning keskin pasayishini (98-o‘rin, -11) va Salvadorning (143-o‘rin) 2014-yildan beri 105 pog‘onaga tushib ketganini alohida qayd etgan. Bu Maras jinoiy guruhlariga qarshi urush boshlanishi bilan bog‘liq.
RSF “Sharqiy Yevropa va Yaqin Sharq dunyodagi jurnalistlar uchun eng xavfli ikki mintaqa bo‘lib qolmoqda”, deb ta’kidlab, Rossiyani (172-o‘rin) va Eronni (177-o‘rin) eng past o‘nlikka kiritgan. Urushlar va axborot olishdagi cheklovlar matbuot erkinligining pasayishining asosiy omillari sifatida ko‘rsatilgan.
RSF Isroilning G‘azo, bosib olingan G‘arbiy Sohil va Livandagi jurnalistlarga hujumlarini misol qilib keltirib, Isroilni 116-o‘ringa qo‘ygan. “2023-yil oktabrdan beri G‘azoda Isroil armiyasi tomonidan 220 dan ortiq jurnalist o‘ldirilgan, ulardan kamida 70 nafari o‘z vazifasini bajarayotganda halok bo‘lgan”, deyiladi hisobotda.
RSF “jurnalistikaning kriminalizatsiyasi global hodisaga aylanib bormoqda”, deb xabar beradi. 180 mamlakatdan 110 tasida (60 foizdan ko‘prog‘i) ommaviy axborot vositalari xodimlari turli yo‘llar bilan kriminalizatsiya qilingan. Hindiston (157-o‘rin), Misr (169-o‘rin), Gruziya (135-o‘rin), Turkiya (163-o‘rin) va Gonkong (140-o‘rin) bunga eng yorqin misollar sifatida keltirilgan.
RSF muharrir direktori Ann Bokand “axborot olish huquqiga hujumlar yanada xilma-xil va murakkab bo‘lib borayotgan bo‘lsa-da, ularning aybdorlari endi ochiqchasiga ish olib bormoqda”, degan. U “avtoritar davlatlar, sherik yoki layoqatsiz siyosiy kuchlar, yirtqich iqtisodiy subyektlar va yomon tartibga solingan onlayn platformalar”ni matbuot erkinligining global tanazzulining asosiy sabablari deb atagan.
Bokand demokratik hukumatlar va fuqarolarni jurnalistlarning global kriminalizatsiyasiga barham berish uchun ko‘proq harakat qilishga chaqirgan. “Himoya mexanizmlari yetarli darajada kuchli emas; xalqaro huquq buzilmoqda va jazosizlik hukm surmoqda. Harakatsizlik ma’qullashning bir shaklidir”, degan u. Shu bilan birga, “avtoritarizmning tarqalishi muqarrar emas”, degan xulosaga kelgan.
Source: www.aljazeera.com