Janubi-Sharqiy Osiyoda, uy xo‘jaliklari asosiy ehtiyojlarni qoplash uchun qarz olishga majbur bo‘lmoqda. Tahlilchilarning ogohlantirishicha, mintaqaning qarzga bo‘lgan ortib borayotgan bog‘liqligi kengroq moliyaviy stress va uzoq muddatli iqtisodiy zararga olib kelishi mumkin. Kambodja, Tailand, Myanma va Malayziya kabi mamlakatlarda uy xo‘jaliklari qarzi YaIMga nisbatan keskin oshib, iqtisodiy muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Kambodja bu inqirozning markazida joylashgan bo‘lib, mamlakatning kredit boomi xususiy qarzning YaIMga nisbatini 2010-yilda 24,2% dan 2023-yilda 134,5% ga oshirdi. Bu mintaqadagi eng keskin o‘sishlardan biridir. Bo‘lgani bilan, bu boom yumshoq ko‘chmas mulk sektori, Tailand bilan chegara muammolari va AQShning yangi savdo cheklovlari bilan to‘qnashmoqda. Kambodja Kredit Byurosi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil dekabr holatiga, har bir qarz oluvchining o‘rtacha shaxsiy qarzi 6500 AQSh dollariga yaqin, shu bilan birga, to‘qimachilik sektoridagi eng kam oylik ish haqi esa atigi 208 dollarni tashkil etadi.
Tailandda uy xo‘jaliklari qarzi 2025-yilda YaIMning 86,8% ni tashkil etib, Osiyodagi eng qarzdor iqtisodiyotlardan biriga aylangan. Myanma ham surunkali uy xo‘jaliklari qarzi bilan kurashmoqda, Malayziyada esa qarzning YaIMga nisbati 2025-yil o‘rtalarida 84,3% ga yetgan. Bu qarzning tarkibi mamlakatlar o‘rtasida farq qiladi: Malayziyada uy-joy va avtomobil kreditlari uy xo‘jaliklari qarzining uchdan ikki qismini tashkil qilsa, Tailandda shaxsiy iste’mol kreditlari ancha katta ulushga ega.
Hong Kong Metropolitan Universitetining dotsenti Antonios Roumpakisning aytishicha, Janubi-Sharqiy Osiyodagi uy xo‘jaliklari kreditga tobora ko‘proq mablag‘ investitsiya qilish yoki boylik orttirish uchun emas, balki daromadlar yashash xarajatlaridan ortda qolgan iqtisodiyotlarda kundalik xarajatlarni qoplash uchun murojaat qilmoqda. Tailandda, masalan, kredit kartalari va shaxsiy kreditlar noto‘g‘ri tasniflangan kredit hisoblarining 64% ini tashkil etadi, qarzdorlar esa oylik daromadlarining yarmidan ko‘prog‘ini qarzni to‘lashga sarflaydi.
Inqirozning ildizida kreditning haddan tashqari ko‘pligi, qarz beruvchilarning yomon qarorlari va zaif moliyaviy tartibga solish yotadi. London Universitetining Royal Holloway kolleji faxriy tadqiqotchi hamkori Milford Batemanning ta’kidlashicha, Kambodjadagi kabi notijorat mikro-kredit muassasalarining tijoratlashtirilishi uy xo‘jaliklari qarzining o‘sishiga bevosita sabab bo‘lgan. Inson huquqlari bo‘yicha kuzatuv guruhi ma’lumotlariga ko‘ra, Kambodjaning 3,8 million uy xo‘jaligi 18 milliard dollardan ortiq qiymatdagi 3,1 milliondan ortiq mikro-kreditga ega.
Bu muammolar siyosiy xavfni ham keltirib chiqaradi, chunki qarz muammosi oxir-oqibat bank muammosiga aylanishi mumkin. Kambodjada markaziy bank noto‘g‘ri kreditlarni sotib olish uchun aktivlarni boshqarish muassasalarini yaratishni ma’qulladi. Tahlilchilar bu qarz inqirozini bartaraf etish uchun kuchliroq bank tartibga solishi, mikro-moliyaviy qarz beruvchilarni qat’iy nazorat qilish va sog‘liqni saqlash, ta’lim va uy-joyga kirish imkoniyatlarini oshirish kabi ijtimoiy islohotlarni talab qilishini ta’kidlaydi.
Source: www.dw.com