Yevropa va Afrika o‘rtasida yarim asrdan beri erkin savdo shartnomalari o‘rnatilgan bo‘lsa-da, so‘nggi ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Afrika hali ham nomutanosib sharoitda qolmoqda. Gana kabi resurslarga boy mamlakatlar eksportdan yuqori daromad olayotgan bo‘lsa-da, bu ko‘rsatkichlar butun qit’aning iqtisodiy muammolarini yashirmaydi.
Masalan, Ganada tovuq go‘shti ishlab chiqarish sohasida keskin muammolar mavjud. 2023-yilgi tadqiqotga ko‘ra, Ganadagi tovuqlarning 80 foizi mahalliy ishlab chiqaruvchilardan emas, balki Yevropa, AQSh yoki Braziliyadan muzlatilgan holda keltiriladi. 30% boj to‘langaniga qaramay, import qilingan tovuq mahalliy mahsulotlardan 35% gacha arzonroq bo‘lib, bu mahalliy fermerlar uchun foydasizlikni keltirib chiqarmoqda. Gananing Ashanti viloyatidagi Parrandachilik Fermerlari Assotsiatsiyasi raisi Charlz K. Donkorning so‘zlariga ko‘ra, “Agar siz tovuq ishlab chiqarsangiz, ular uni sotib olmaydi. Shuning uchun uni ishlab chiqara olmaysiz” – deb mahalliy ish o‘rinlari yaratilmasligini ta’kidlaydi.
Savdo shartnomalarining murakkab ta’siri Lome (1975), Kotonu (2000) va Samoa (2023) kelishuvlari asosida rivojlangan. Hozirda Afrikaning 54 davlatidan 44 tasi Yevropa Ittifoqining ichki bozoriga bojsiz kirish huquqiga ega, ammo bu har doim ham o‘zaro foydali emas. DW tahliliga ko‘ra, so‘nggi 25 yil ichida savdo hajmlari o‘sgan bo‘lsa-da, Afrikaning eksporti asosan xom ashyolar (neft, gaz, kakao) ga bog‘liq bo‘lib, narxlarning o‘zgaruvchanligi tufayli beqaror. Aksincha, Yevropa qayta ishlangan mahsulotlar eksport qiladi, bu esa Afrikaning Yevropaga qaramligini oshiradi.
Konrad Adenauer Jamg‘armasining Afrika mintaqaviy iqtisodiy dasturi rahbari Anya Berrettaning ta’kidlashicha, Afrikaning Yevropaga eksporti 25-30% ni tashkil etadi, lekin Afrika bozori Yevropa uchun ahamiyatsiz. Uning so‘zlariga ko‘ra, “Afrika foydasiga nomutanosiblik mavjud, lekin buni tuzilma jihatdan kichik saqlash deb aytib bo‘lmaydi”. Ko‘pgina Afrika iqtisodlari xom ashyo daromadlarini o‘z bozorlariga qayta investitsiya qilish va sanoatni diversifikatsiya qilishda muvaffaqiyatsizlikka uchragan.
Iqtisodchi Jozef Matola bu nomutanosiblikda o‘zaro foydali savdoni kengaytirish imkoniyati borligini ta’kidlaydi. Yevropa Ittifoqi Global Gateway tashabbusi orqali Afrikaga 150 milliard yevro sarmoya kiritishni va‘da qilgan, ammo Afrika Kontinental Erkin Savdo Hududi (AfCFTA) hali to‘liq ishga tushmagan. Matolaning fikricha, Afrika hukumatlari AfCFTAdan kelishuvlar uchun platforma sifatida foydalanishi kerak, bu ularning diplomatik og‘irligini oshirishi mumkin.
Source: www.dw.com