Sudan Respublikasida 2023-yil 15-aprel kuni boshlangan qurolli mojaro 1000 kundan ortiq davom etmoqda. Bu nizolar mamlakat bo‘ylab halokatli oqibatlarga olib keldi: o‘n minglab odamlar halok bo‘ldi, millionlab aholi uy-joyidan ayrildi va yashash manbalaridan mahrum bo‘ldi. Muallifning ta‘kidlashicha, bu mojaro sudanliklar uchun tahlil qilinadigan voqea emas, balki ularning o‘tmishi, hozirgi kuni va kelajagidir.
Urush Sudanning sobiq rahbariyati tomonidan 30 yil davomida amalga oshirilgan siyosat natijasida yuzaga keldi. 2019-yilda millionlab sudanliklar ko‘chalarga chiqib, hokimiyatni ag‘darishga muvaffaq bo‘lishdi. Biroq, keyingi o‘tish davri muvaffaqiyatsizlikka uchradi: fuqarolik jamiyati parchalanib ketdi, siyosiy partiyalar birlashmadi, tashqi kuchlar manfaatlari esa vaziyatni yanada murakkablashtirdi.
Mojaroning asosiy tomonlaridan biri – Tezkor qo‘riqlash kuchlari (RSF) – sobiq hokimiyatning vorisi sifatida o‘zini ko‘rsatmoqda. Ushbu guruhning kuchi nafaqat mamlakat ichidagi pozitsiyasidan, balki Yaman urushidagi ishtiroki va Birlashgan Arab Amirliklari bilan iqtisodiy aloqalaridan kelib chiqadi. RSF tomonidan maktablar, universitetlar, kasalxonalar vayron qilinmoqda, talon-toroj va jinsiy zo‘ravonlik keng tarqalgan.
Ikkinchi tomon – Sudan qurolli kuchlari (SAF) – davlatni nazorat qilishda davom etmoqda, ammo ularning korrupsiyasi, xatolaridan saboq olishmasligi va cheklangan imkoniyatlari tufayli mamlakat iqtisodiyoti zaiflashmoqda, fuqarolarga zarur xizmatlar ko‘rsatilmayapti. Muallifning fikricha, armiya bunday sharoitda vaziyatni barqarorlashtira olmaydi.
Sudan aholisi tinchlik, barqarorlik va o‘z uylariga qaytish huquqini talab qilmoqda. Hozirgi vaqtda ularning asosiy e‘tibori hokimiyat kimda ekanligiga emas, balki oddiy hayotga qaytishga qaratilgan. Shuning uchun dastlabki qadam – harbiy harakatlarni to‘xtatish bo‘lishi kerak, bu esa nafaqat o‘t ochishni to‘xtatishni, balki zo‘rlash, talon-toroj, ixtiyoriy hibsga olishning oldini olishni, ko‘chirilgan aholini himoya qilishni va fuqarolik infratuzilmasini saqlashni o‘z ichiga oladi.
Tinchlik muzokaralari bosqichma-bosqich olib borilishi kerak. Birinchi bosqichda harbiy tomonlar ishtirok etishi lozim. Samarali vositachilik guruhi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, u barcha tomonlarni o‘z ichiga olgan xavfsizlik sohasi tartibini belgilashga e‘tibor qaratishi kerak. Muallif ta‘kidlaydiki, RSF va SAF dikotomiyasidan qochish kerak, chunki mojaroda 10 dan ortiq qurolli guruhlar ishtirok etmoqda, ularning har biri o‘z maqsad va manfaatlariga ega.
Sudan tinchligining kaliti Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi a‘zolarining qo‘lida. Ularning Birlashgan Arab Amirliklarining asosiy qurol yetkazib beruvchi va mojaroning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatidagi rolini to‘xtatish imkoniyati bor. Shuningdek, urushni qo‘zg‘atayotgan boshqa mamlakatlarning ta‘sirini kamaytirish muhimdir. Faqat shu tarzda BMT va Afrika Ittifoqi kabi maqbul vositachilar ishtirokida haqiqiy va mazmunli muzokaralar o‘tkazish mumkin bo‘ladi.
Kelajakdagi boshqaruv tartiblari uchun sudanliklarning ovozi va davlatni shakllantirishda faol ishtirok etish imkoniyatini ta‘minlaydigan aniq tartiblar belgilanishi kerak. Barcha siyosiy fraksiyalar yarash va qayta integratsiya jarayonida ishtirok etishi lozim. Keyingi qadam sifatida mahalliy kengashlar va parlamentlar uchun saylovlar o‘tkazilishi kerak, bu saylovlarga ko‘chirilgan shaxslar va qochqinlar ham jalb qilinishi zarur.
Muallifning xulosasiga ko‘ra, haqiqiy muammolardan qochadigan va sudanliklarni chetlab o‘tadigan har qanday reja faqat qon to‘kish va azob-uqubatlarni kuchaytiradi. Xususan, Fors ko‘rfazi mamlakatlari, jumladan Birlashgan Arab Amirliklari Sudan xalqining irodasini hurmat qilishi kerak. Zo‘ravonlik hamma uchun tirik qazilma bo‘lib qoladi va shunday bo‘lib qoladi. Agar Xavfsizlik Kengashi a‘zolari mas‘uliyatni o‘z zimmalariga olib, mojaroni tugatish uchun qat‘iy harakat qilmasa, urush jinoyatlari va genotsid harakatlari davom etadi, militarizm va zo‘ravonlik Afrika shoxi va Sahel mintaqalarida chegaralardan tashqariga tarqalib, yanada ko‘proq global falokatlar, o‘limlar va ko‘chishlarga olib keladi.
Source: www.aljazeera.com