Eron hukumati internetni to‘liq blokirovka qilish orqali mamlakat ichidagi norozilik namoyishlarini bostirish va tashqi dunyo bilan aloqani nazorat qilishga intilmoqda. Bu chora 2025-yil yanvar oyidagi norozilik namoyishlarining uchinchi kunidan boshlab joriy etildi va AQSh-Isroil urushi boshlangandan keyin yanada kuchaytirildi. Hukumat bu qarorni milliy xavfsizlik zarurati bilan izohlasa-da, millionlab oddiy eronliklar uchun bu kundalik hayot va biznes faoliyatini davlat nazorati ostiga olish belgisiga aylanmoqda.
Internet blokirovkasi Eron iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazmoqda. Iqtisodchi Hasan Mansurning maʼlumotlariga ko‘ra, rasmiy hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, internet uzilishi kuniga taxminan 37,7 million dollar yo‘qotishga sabab bo‘lmoqda. Yanvar oyida Instagram, Telegram va WhatsApp platformalaridagi daromad yo‘qotilishi 185 million dollarni tashkil etgan, mamlakatdagi barcha bizneslarning 70% internet uzilishidan qandaydir tarzda zarar ko‘rmoqda. Onlayn bizneslarning daromadi 50-90% ga qisqargan, baʼzilari butunlay yo‘q bo‘lib ketgan.
Blokirovka oddiy fuqarolarning hayotiga ham chuqur taʼsir ko‘rsatmoqda. Bir Tehronlik sobiq Instagram do‘koni egasi DWga bergan intervyusida, internet uzilishi uning biznesini deyarli tugatganini aytdi: "Internet uzilganda, men endi ishlay olmayman. Mening jamg‘armalarim tugadi, bu mening xotinimning hayotiga ham taʼsir qildi, chunki u ham ishini reklama qilish uchun Instagramdan foydalangan." VPN xizmatlari orqali ulanish imkoniyati mavjud, ammo ularning narxi ko‘pchilik uchun noqulay: bir gigabayt maʼlumot uchun 1 million toman (taxminan 12,60-16,00 dollar) to‘lash kerak, bu mamlakatdagi minimal oylik ish haqi 16 million tomanga teng bo‘lgan sharoitda juda yuqori.
Hukumat ichki intranet tizimini yetarli deb hisoblasa-da, aholi bunga shubha bilan qaramoqda. Ko‘pchilik davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan ilovalarga ishonmaydi, chunki ular kuzatilishi yoki xavfsizlik xizmatlari tomonidan ochiq kirish mumkinligidan qo‘rqishadi. Raqamli huquqlar faoli Saeed Sozangarning X-dagi bayonotiga ko‘ra, uni hibsga olayotganda razvedka agentlari uning WhatsApp suhbatlariga kirish huquqiga ega bo‘lgan. Bu holat davat monitoringi haqidagi tushunchalarni mustahkamlaydi.
Internet blokirovkasi maʼlumotlarning tarqalish usulini ham o‘zgartirdi. Global internetga kirish imkoni yo‘qolganligi sababli, sunʼiy yo‘ldosh televideniyesi ko‘pchilik uy xo‘jaliklari uchun tashqi yangiliklarni olishning kam qolgan usullaridan biriga aylandi. Shu bilan birga, sunʼiy yo‘ldosh signallariga aralashish bu yo‘lni ham ishonchsiz qilmoqda. Baʼzi xorijdagi fors tilidagi ommaviy axborot vositalari qisqa to‘lqinli eshittirishlarni qayta tiklash orqali javob berishmoqda, bu chuqur tsenzura davrida texnologiyaning orqaga ham qaytishi mumkinligini eslatadi.
Source: www.dw.com