37 yoshli Hiam Al Jaziraga bergan intervyusida: «Qaytish go‘zal edi, vatanga qaytish ma’nosida, lekin jismoniy, hissiy, moliyaviy va ruhiy jihatdan juda charchatdi, chunki hamma narsa o‘zgargan», dedi.
U 2024-yilda al-Assad rejimi qulagandan beri Suriyaga qaytgan 3 milliondan ortiq ko‘chirilgan odamlardan biri. 20-iyun kuni nishonlanadigan Butunjahon qochqinlar kuni munosabati bilan Al Jazira kim uyiga qaytayotgani va ularni qanday sharoitlar kutayotganini o‘rganadi.
BMT Qochqinlar bo‘yicha Oliy komissarligi (UNHCR) ma’lumotlariga ko‘ra, kamida 117,8 million kishi, ya’ni dunyodagi har 70 kishidan biri majburan ko‘chirilgan. Bu raqam Misr, Filippin yoki Kongo Demokratik Respublikasi aholisiga teng. Tarkibiga qochqinlar, boshpana izlovchilar, UNRWA homiyligidagi falastinliklar, ichki ko‘chirilganlar va xalqaro himoyaga muhtoj boshqa shaxslar kiradi.
10 yil ichida birinchi marta majburiy ko‘chish kamaydi – bu dunyodagi eng yirik ko‘chish inqirozlaridan qochqinlar va ichki ko‘chirilganlarning keng ko‘lamli qaytishi bilan bog‘liq. 2025-yil oxiriga kelib, 41,6 million qochqin o‘z mamlakatlaridan tashqarida yashagan. Har ikkinchi qochqin to‘rt mamlakatdan: Venesuela, Falastin, Ukraina va Suriyadan kelgan.
Shu bilan birga, mezbon davlatlarning nisbatan kichik soni katta mas’uliyatni o‘z zimmasiga olgan: Iordaniya, Kolumbiya, Germaniya va Turkiya dunyodagi eng yirik qochqin populyatsiyalarini qabul qilgan. 2025-yilda 15 millionga yaqin ko‘chirilgan odam qaytdi – bu UN tomonidan qayd etilgan eng katta qaytish to‘lqini.
Qaytganlar umumiy majburan ko‘chirilgan aholining atigi 12 foizini tashkil qiladi. Ichki ko‘chirilganlar asosiy qismni tashkil qiladi: 10,3 million ichki ko‘chirilgan o‘z mamlakatlari ichidagi uylariga qaytgan, 4,36 million qochqin esa – 2024-yilga nisbatan deyarli uch baravar ko‘p – uyiga qaytgan.
UNHCR qochqinlar va ichki ko‘chirilganlarning aksariyati hayotlarini tiklash uchun uyga qaytishni xohlashini xabar qilsa-da, tashkilot qochqinlarning qaytish sharoitlari idealdan uzoq ekanligi, ko‘pchilik zo‘ravonlik va beqarorlikka qaytayotgani haqida ogohlantiradi.
2025-yilda qochqinlarning qaytishi yuqori darajada kontsentratsiyalangan edi. Uyiga qaytgan 4,36 million qochqinning deyarli 98 foizi atigi besh mamlakatga qaytdi: Afg‘oniston (1,9 million), Suriya (1,3 million), Sudan (651 000), Janubiy Sudan (282 000) va Myanma (101 000).
2025-yilda deyarli ikki million afg‘on uyiga qaytdi, bu so‘nggi tarixdagi eng yirik va eng keskin ommaviy harakatlardan biriga aylandi. Aksariyatining qaytishda tanlovi kam yoki umuman yo‘q edi, chunki Eron va Pokistondagi cheklovchi hukumat siyosati sabab. 30 yoshli beva ayol Maryam olti yil Eronda yashab, ikki o‘g‘li bilan Afg‘onistonga qaytdi. «Endi menda hech narsa yo‘q – ish, uy va murojaat qiladigan hech kim», deydi u.
UNHCRning afg‘on qaytganlar bilan suhbatlariga ko‘ra, uy xo‘jaliklarining 80 foizi kuniga bir marta ovqatlanishni o‘tkazib yuborayotgani, uchdan bir qismidan ko‘prog‘i tibbiy xizmatlardan foydalana olmasligini aytgan. Qaytishlar bu yil ham davom etib, birinchi besh oyda taxminan 678 500 kishiga yetgan, bunga qisman AQSh-Isroilning Eronga urushi sabab bo‘lgan.
Suriyaga 2025-yilda taxminan 1,3 million kishi qaytdi, bu o‘tgan yilga nisbatan deyarli uch baravar ko‘p. Hiam Al Jaziraga aytdiki, u 12 yil mezbon mamlakatda yashab, yuqori turmush narxi tufayli qaytishga majbur bo‘lgan. «Suriyaga qaytdik, xudoga shukur, lekin boshida qiyin edi, chunki uy yoki hech narsa topmadik. Suriya endi biz ketgan paytdan butunlay farq qiladi», dedi u.
2025-yilda 651 000 qochqin va 2,9 million ichki ko‘chirilgan Sudanga qaytdi, asosan qo‘shni Misr va Janubiy Sudandan. UNHCR ma’lumotlariga ko‘ra, bu hududlarda asosiy xizmatlar jiddiy buzilgan va portlamagan o‘q-dorilar hududni ifloslantirgan.
Ukraina bo‘yicha: 2025-yil oxiriga kelib 3,7 million ichki ko‘chirilgan o‘z joylarida qolgan. Yil davomida taxminan 668 000 ukrainalik yangi ko‘chirilgan, 579 000 ichki ko‘chirilgan esa o‘z joylariga qaytgan.
Source: www.aljazeera.com