Pokiston Islomobodda AQSh bilan urushni tugatish bo‘yicha vositachilik sa’y-harakatlarini jonlantirish maqsadida Eronning yuqori martabali rasmiylarini muzokaralarga taklif qildi. Tashqi ishlar vazirligi dushanba kuni kechqurun bergan bayonotida vazir Ishoq Dor eronlik hamkasbi Abbos Aroqchiga qo‘ng‘iroq qilib, uni “imkon qadar tezroq Pokistonga tashrif buyurishga” taklif qilganini ma’lum qildi.
Shuningdek, hukumat manbalariga ko‘ra, Milliy Assambleya spikeri Ayoz Sodiq ham eronlik hamkasbi va bosh muzokarach Muhammad Boqir G‘olibofni tashrif buyurishga taklif qilgan. Eronlik ikki rasmiyning Islomobodga qachon va umuman kelishi hozircha noma’lum.
Bu qadam AQSh prezidenti Donald Tramp Tehrondagi rahbarlarni urushni tugatish bo‘yicha muzokaralarda “aql bovar qilmaydigan darajada ikkiyuzlamachi” deb ayblagan bir paytda qilingan. Tramp o‘zining Truth Social tarmog‘ida “Ular uchrashuv so‘rashadi, ba’zilar ‘iltijo’ deyishadi, muzokaralar boshlanadi va yana rejalashtirilgan bo‘ladi, keyin esa ochiq va g‘urur bilan hech qanday muhokama yo‘qligini aytishadi”, deb yozgan.
Tramp jurnalistlarga bergan alohida bayonotida bu Eronning “yaxshi hujjat” imzolash uchun “so‘nggi imkoniyati” ekanini, aks holda “boshini kesish” bilan tahdid qilishini, yana “kelishuv yoki to‘liq taslim bo‘lish” haqida ogohlantirgan. Uning bu izohlari Eron Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Ismoil Baqoiyning AQSh bilan hech qanday muzokara olib borilmayotgani, faqat Ummon bilan Hormuz bo‘g‘ozini qayta ochish bo‘yicha texnik maslahatlashuvlar ketayotganini ta’kidlaganidan keyin kelgan.
Pokistonning pozitsiyasi urush boshlanganidan beri o‘zgarmagan: vazminlikka chaqirish, muloqot va diplomatik yechimni qo‘llab-quvvatlash. Aprel oyida Pokiston hukumati Islomobodda AQSh-Eron o‘rtasidagi o‘n yilliklardagi ilk to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralarga mezbonlik qilgan. Ular iyun oyida Bosh vazir Shahboz Sharif, Eron prezidenti Masud Pezeshkiyon va Tramp tomonidan imzolangan Islomobod memorandumiga (MoU) olib kelgan.
Biroq har bir mojaroni yumshatish urinishi bir necha hafta ichida barbod bo‘lgan. Aprel oyidagi sulh bir necha kun ichida buzilgan, AQSh Eronning janubiy portlariga dengiz blokadasini o‘rnatgan, MoU esa bir oy ham cho‘zilmagan. Iyul oyidagi haftalik brifinglarda Pokiston TIV matbuot kotibi Tohir Andrabiy MoU tinchlik uchun asos bo‘lib qolayotganini takrorlagan, garchi u mustahkamlashi kerak bo‘lgan sulh bir necha bor buzilgan bo‘lsa ham.
Bu hafta Pezeshkiyon MoU Eron kelajakdagi tashqi aloqalarining “tortishish markazi” bo‘lishini aytgan. “Biz dushmanni imzolagan narsaga sodiq qolishga majburlashimiz kerak. Mamlakat, mintaqa va ittifoqchilarimiz xavfsizligi bu memorandum bilan mustahkamlanadi”, deb yozgan u ijtimoiy tarmoqdagi sahifasida.
Pokistonning Erondagi sobiq elchisi Asif Durroniy Al Jazeera’ga bergan intervyusida memorandum “o‘lik hujjat emas, balki asosiy hujjat” ekanini aytgan. “Pokiston faqat yordam bera oladi va buni samimiy qildi, bu samimiylik xalqaro miqyosda tan olindi”, degan u.
AQShning sobiq milliy xavfsizlik rasmiysi Greys Vermenbol esa takroriy buzilishlar chuqurroq muammoni aks ettirishini ta’kidlagan. “Doimiy takrorlanuvchi mojaro uzoq muddatli sulh uchun zarur bo‘lgan ishonchni yo‘q qildi”, degan u.
Qatar’dagi Jorjtaun universiteti professori Mehron Kamrava esa AQShning “chiqish strategiyasi, aniq maqsadlari va yakuniy o‘yin haqida tasavvuri yo‘qligini, u doim maqsadni o‘zgartirib turishini” aytgan. Uning fikricha, Eron bo‘g‘oz ustidan ta’sirini saqlab qolishga qat’iy intilmoqda, lekin buni faqat Ummon va boshqa Fors ko‘rfazi davlatlari bilan hamkorlikda amalga oshirishi mumkin.
Tehronlik tahlilchi Seyid Mujtabo Jalolzoda esa takroriy muvaffaqiyatsizliklar Pokistonning rolini “mojaroni hal qila oladigan vositachidan, tomonlarga kirish imkoniyatiga ega yordamchiga” aylantirganini ta’kidlagan. “Agar Pokiston o‘zi bajara olmaydigan narsani va’da qilsa, uning obro‘si uzoq muddatda yemiriladi”, deb ogohlantirgan u.
Pokiston yagona vositachi emas. Eron va Ummon Hormuz bo‘g‘ozini qayta ochish bo‘yicha alohida muzokaralar olib bormoqda. AQSh Davlat kotibi Marko Rubio Eronga bo‘g‘ozni nazorat qilishga imkon beradigan har qanday kelishuvni “juda xavfli pretsedent” deb ochiq ogohlantirgan. Durroniy esa Pokistonni Ummon bilan solishtirib bo‘lmasligini, chunki Pokiston bo‘g‘ozda joylashmaganini aytgan.
Tahlilchilar Pokistonning muammosi taktik emas, balki tizimli ekanini ta’kidlamoqda. U muzokaralarni osonlashtirishi, bayonotlar berishi va kelishuvlar tuzishi mumkin, lekin Vashington va Tehronni o‘z majburiyatlarini bajarishga majburlay olmaydi. Trampning o‘zgaruvchan retorikasi haqida Jalolzoda bu “shoshilinchlik hissini yaratish va Eronga xarajatlarni yuklash, shu bilan birga o‘z harakat erkinligini saqlash” uchun qilingan ataylab harakat deb hisoblaydi. Kamrava esa bunga qo‘shilmay, Trampning “tartibsiz bayonotlari va pozitsiyalari” strategiyaning yo‘qligini aks ettirishini aytadi.
Parijlik Vermenbol bu nomuvofiqlikni ichki siyosiy bosim bilan bog‘laydi. “Tramp oylar davomida harbiy eskalatsiya va diplomatiyaga tahdid soladigan parallel yo‘llar bilan shug‘ullanmoqda, lekin hech bir yo‘nalishda yutuqga erishmagan”, degan u. Urush AQShda mashhur emas, iqtisodiy xarajatlar esa “bu ma’muriyat uchun ishlarni osonlashtirmayapti”, deb qo‘shimcha qilgan u.
Source: www.aljazeera.com