Dunyo bo'ylab davlatlar abadiy kimyoviy moddalarni taqiqlashga o'tayotgan bir paytda, iqlimni saqlash uchun qayta tiklanadigan energiya texnologiyalarini istisno qilish kerakmi? Bu savol tobora dolzarb bo'lib bormoqda.
Quyosh panellaridan shamol turbinalarigacha, batareyalar va vodorod elementlarigacha, energiya o'tishini ta'minlaydigan ko'plab qayta tiklanadigan energiya texnologiyalari umumiy tarkibiy qismga ega: "abadiy kimyoviy moddalar" deb nomlanuvchi sintetik moddalar sinfi.
Bu guruh 10,000 ta sintetik kimyoviy moddalarni o'z ichiga oladi, ular per- va polifloroalkil moddalar (PFAS) sifatida ham tanilgan. Ular atrof-muhitda saqlanib qoladi va parchalanishi ming yillar davom etishi mumkin.
Ichimlik suvida keng tarqalgan PFAS ta'siri saraton xavfi, immunitet funktsiyasining susayishi, tug'ilishning pasayishi va bolalarda rivojlanish kechikishlari bilan bog'liq.
Bu salomatlik ta'siri kiyim-kechak suv o'tkazmaydigan spreylar, Teflon idishlar, yong'in o'chirish ko'piklari, qadoqlash va kosmetika mahsulotlari kabi zaharli PFAS manbalarini taqiqlashga turtki bo'ldi.
Frantsiya, Yangi Zelandiya va Daniyadagi so'nggi taqiqlar iste'mol mahsulotlaridagi muayyan PFAS turlarini nishonga olgan bo'lsa-da, Yevropa Ittifoqi kengroq taqiqni taklif qilmoqda.
Yevropa Ittifoqi taqiqlashni taklif qilayotgan minglab abadiy kimyoviy moddalar orasida floropolimerlar ham bor. Ular haddan tashqari haroratga, korroziyaga va UV nurlanishiga chidamliligi bilan qadrlanadi va litiy-ion batareyalaridan quyosh panellarigacha ko'plab yashil texnologiyalarda mavjud.
Masalan, elektr avtomobil batareyalarida PTFE floropolimerlari bilan yaratilgan bog'lovchilar quruq elektrodlarni qoplash uchun ishlatiladi, bu esa energiya samaradorligini oshiradi. Teflon mahsulotlarida ham mavjud bo'lgan PTFE floropolimerlari haqida gap ketmoqda.
Kimyo sanoati Yevropaning taklif qilinayotgan taqiqiga qarshi chiqdi. Dunyoning yetakchi kimyo kompaniyalari alyansi bo'lgan Performance Fluoropolymer Partnership (PFP) ba'zi PFAS turlari haqidagi sog'liqni saqlash xavotirlari floropolimer ishlab chiqarish va ishlatishga "asossiz cheklovlar" olib kelayotganini aytadi.
PFP o'z veb-saytidagi bayonotida floropolimerlarni "iqlim o'zgarishiga qarshi kurashda muhim" deb ta'riflab, har qanday taqiq "o'tishni qimmatroq yoki shunchaki imkonsiz qilib, iqlim va energiya maqsadlarimizga putur etkazishi" mumkinligini ta'kidladi.
PFP a'zolari orasida AQSh transmilliy konglomerati 3Mning kimyo bo'limi ham bor. Avstraliya hukumati 3Mni atrof-muhitga abadiy kimyoviy moddalarni tarqatgan yong'in o'chirish ko'piklari uchun 2 milliard dollardan ortiq miqdorda sudga bergan. Shuningdek, Teflon ishlab chiqaruvchi va DuPont kimyo gigantidan ajralib chiqqan Chemours kompaniyasi ham a'zo.
Yevropa Atrof-muhit Agentligi bu polimerlar monomerlar deb nomlanuvchi PFASning qurilish bloklariga qaraganda "nisbatan kamroq muammoli" deb hisoblanadi. Buning sababi, kattaroq molekulyar o'lcham ularning tirik hujayralarga kirishini cheklaydi.
Biroq, floropolimerlar vaqt o'tishi bilan hali ham parchalanadi va agentlikka ko'ra, "qo'shimcha atrof-muhit va inson salomatligi muammolarini" keltirib chiqaradi. Mutaxassislar bu polimerlar hayot aylanishi davomida muqarrar ravishda PFAS chiqarishini va uzoq vaqt davomida ob-havo va jismoniy stress orqali atrof-muhitga va tirik organizmlarga kirishini aytadi.
"Men iqlim inqirozini saraton kasalligi bilan hal qilamiz deb o'ylamayman", dedi AQShning Safer States tashkiloti vakili Gretchen Salter. "Bu kimyoviy moddalar zarar keltirmasligini ko'rsata olmaysiz."
"Kimyo ishlab chiqaruvchilari bu turdagi PFAS bizning sog'ligimizga zarar etkazayotganidan qochib qutula olmagani uchun ular toza energiya o'tishi uchun zarur deb da'vo qilishga harakat qilmoqda", dedi Salter. U PFASning o'zi iqlimga zarar va zaharli ifloslanishga hissa qo'shayotganini ko'rsatadigan tadqiqotlarni qo'shimcha qildi.
Neft-kimyo sanoati global sanoat energiya talabining 30% ni tashkil qiladi, bu temir, po'lat va tsement sektorlaridan yuqori. U sanoat sektorining issiqxona gazlari chiqindilarining 18% ni ishlab chiqaradi. Umuman olganda, farmatsevtika, o'g'itlar, plastmassalar, bo'yoqlar, elektronika va tozalash vositalarini ishlab chiqarishda ishlatiladigan kimyoviy moddalar global chiqindilarning taxminan 6% uchun javobgardir.
Salterning so'zlariga ko'ra, F-gazlar (florogazlar) sifatida tasniflangan PFAS ham "iqlimga mos" deb sotilmoqda, chunki ular issiqlik nasoslari va elektr avtomobil batareyalari kabi toza texnologiyalarda ishlatiladi. Ammo PFAS gazlari, garchi asosan yonmaydigan bo'lsa-da, "hozirgi vaqtda global PFAS ifloslanishining eng katta manbai" hisoblanadi.
Bu qisman ularning global isish ta'siri bilan bog'liq, bu karbonat angidriddan ming marta yuqori bo'lishi mumkin. F-gaz oqishlari issiqlik nasosining hayot aylanishi davomida eskirgan qistirmalar, noto'g'ri texnik xizmat ko'rsatish va ishlatish muddati tugaganida chiqindilarni yo'q qilish orqali sodir bo'lishi mumkin. F-gazlar muzlatgichlar va konditsionerlarda sintetik sovutgich sifatida ham mavjud bo'lib, ular ham oqishi mumkin.
Buyuk Britaniyada joylashgan Chem Trust tashkilotiga ko'ra, PFASsiz toza energiya texnologiyalari bozorda allaqachon mavjud, jumladan, gaz isitishdan o'tish doirasida Yevropa bo'ylab joriy etilayotgan issiqlik nasoslari uchun. Propan, F-gazlarga tayanmasdan, uy issiqlik nasoslari uchun energiya tejaydigan muqobil sovutgichdir va to'g'ri dizayn bilan yong'in xavfi juda past.
Chem Trust, shuningdek, bir qancha kompaniyalar floropolimersiz quyosh elementlarini ishlab chiqarayotganini ta'kidlaydi. Shamol turbinasi pichoqlarini himoya qiladigan va ularni samaraliroq qiladigan polimer bo'yoq ham PFASsiz mavjud.
"Biz Yevropa Ittifoqi va butun dunyoda PFASsiz yashil texnologiyalarni ishlab chiqish muammosini qabul qilayotgan kompaniyalarni ko'rmoqdamiz", dedi Chem Trust ilmiy tadqiqotchisi Shubhi Sharma.
Biroq, plastmassa va kimyo lobbi guruhi Plastics Europe may oyida PFASsiz o'rinbosarlarni baholash hisobotini e'lon qildi. Unda transport, elektronika va yarimo'tkazgichlar kabi "ko'plab muhim foydalanishlarda" bu muqobillar "yo mavjud emas yoki floropolimerlarga munosib muqobil deb hisoblash uchun zarur mezonlarga mos kelmaydi" deb ta'kidlangan.
Safer States vakili Salterning aytishicha, "tanqidiy" va "past xavfli" PFASlarni sinfiy taqiqlardan ozod qilish "xavfsizroq muqobillarga o'tish uchun har qanday rag'batni yo'q qiladi". "Kimyo sanoati muqobil yo'q deb turib olsa, ularni ishlab chiqish uchun bozor ham bo'lmaydi", dedi faol.
Chemours kompaniyasi o'zining floropolimerlari va F-gazlari "minimal atrof-muhit ta'siri bilan ishlab chiqarilishi va ishlatilishini" ta'kidlaydi. U 2018 yilga nisbatan o'n yil oxiriga qadar ftorli organik birikmalar ishlab chiqarishda PFAS chiqindilarini 99% kamaytirishga erishishini aytadi.
AQShning Toxic-Free Future notijorat tashkiloti federal siyosat dasturi direktori Liz Hitchcock DWga PFASning atrof-muhitda haddan tashqari barqarorligi muqarrar ravishda odamlarning ta'siriga olib kelishini aytdi. "Biz yaxshiroq PFAS, xavfsizroq PFAS bor degan da'volarni eshitdik, ammo isbotini ko'rmadik."
Source: www.dw.com