Tehron, Eron – Eronning qattiq chiziqli deputatlar ustunlik qilgan parlamenti xorijiy “infiltratsiya”ga qarshi kurashish maqsadida taqdim etilgan reja asoslarini ma’qulladi. Ushbu reja asosan akademik doiralar, ommaviy axborot vositalari va madaniyat sohasiga qaratilgan.
Loyiha tarafdorlari uni o‘tgan yili Isroil va AQSh bilan bo‘lgan 12 kunlik urushdan keyin qabul qilingan josuslikka qarshi qattiq qonunni to‘ldiruvchi chora sifatida taqdim etmoqda. Ular bu urush davridagi milliy xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat qilishini ta’kidlamoqda.
Reja atrofidagi bahs-munozaralar Vashington bilan memorandum muddati tugashi arafasida avj oldi. Ayni paytda AQSh-Isroilning Eronga qarshi urushida harbiy eskalatsiya ehtimoli mavjud. Ammo Sherozdan bo‘lgan qattiq chiziqli deputat Ruhulloh Nejabatning aytishicha, reja avvalroq, shu yilning boshida Eron dushmanlarining “ta’siriga” qarshi turish uchun ma’qullangan.
Yakshanba kuni masofaviy parlament sessiyasida ma’qullangan qonun loyihasi jamoatchilik, ekspertlar va hatto hukumat ichidagi ba’zi shaxslarni xavotirga solmoqda, chunki u shaxsiy erkinliklarni yanada cheklaydi. Loyihaning 19 moddadan iborat dastlabki matni davlatga yaqin ommaviy axborot vositalarida e’lon qilingan, chorshanba kuni esa 33 moddadan iborat yangilangan versiyasi chop etildi.
Qonun kuchga kirishi uchun parlament tomonidan yakuniy ratifikatsiya qilinishi, shuningdek, 12 a’zodan iborat konstitutsiyaviy nazorat organi – Guardian Council tomonidan tasdiqlanishi kerak. Bu jarayon haftalar yoki oylar davom etishi mumkin. 2020-yildan beri parlamentda hukmronlik qilayotgan qattiq chiziqli deputatlar tomonidan ma’qullangan umumiy tamoyillar xorijiy davlatlar bilan aloqalarga keng cheklovlar o‘rnatadi.
Loyihaning yangilangan versiyasida yakuniy qonunga kiritilishi mumkin bo‘lgan qoidalar haqida batafsil ma’lumot berilgan. Unda nazorat qilinadigan “faoliyat” turlariga nashr etish, statistika, stipendiyalar, ilmiy hamkorlik, media ishi, tadqiqot namunalari, pul, tovarlar va xizmatlar, yuridik maslahat va badiiy ishlab chiqarish kiradi.
Loyiha mamlakatlarni uch darajaga ajratadi, ular bilan aloqalarga qanchalik qattiq nazorat o‘rnatilishiga qarab. AQSh va Isroil eng yuqori darajaga joylashtirilishi kutilmoqda. Ichki ishlar vazirligi hisobotlar, ma’lumotlar yoki statistika almashish kabi xorijiy aloqalar bilan bog‘liq keng ko‘lamli faoliyatlarni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun portal yaratadi.
Xorijiy moliyalashtiriladigan seminarlar, kurslar yoki darslar tashkilotchilari uchun qamoq jazosi, ishtirokchilar uchun esa jazo choralari nazarda tutilgan. Nodavlat tashkilotlar, partiyalar va uyushmalar xorijiy mablag‘lar, shartnomalar, treninglar yoki boshqa imtiyozlarni ro‘yxatdan o‘tkazishi va ba’zi hollarda ruxsat olishi kerak bo‘ladi, aks holda ular tarqatib yuborilishi mumkin.
Ta’lim, fan va sog‘liqni saqlash vazirliklari darsliklar va o‘quv dasturlariga “dushman infiltratsiyasi” haqida xabardorlik va media savodxonligini kiritishi shart. Rejada xorijiy ommaviy axborot vositalari bilan har qanday aloqa va hamkorlik ro‘yxatdan o‘tishni hamda oldindan ruxsat olishni talab qiladi. Dushman deb hisoblangan OAV bilan ruxsatsiz suhbatlar yoki intervyular, shuningdek, yuqori ikki darajadagi davlatlar bilan bog‘liq xorijiy agentlar tomonidan boshqariladigan yoki moliyalashtiriladigan OAVlar taqiqlanadi.
Bilgan holda xorijiy ko‘rsatma ostida berilgan yolg‘on ma’lumot, tahlil yoki siyosiy tavsiyalar Eron xavfsizligiga yoki jamoatchilikning davlatga bo‘lgan ishonchiga zarar yetkazsa, maksimal 30 yil qamoq jazosi belgilangan. San’at va madaniyat sohasi ham chetda qolmagan – diniy qoidalarni shubha ostiga qo‘yadigan xorijiy moliyalashtiriladigan filmlar, musiqalar, kitoblar va boshqa asarlar taqiqlanadi.
Prezident Masud Pezeshkiyonning yuridik masalalar bo‘yicha o‘rinbosari, diniy yetakchi Majid Ansoriy davlat ommaviy axborot vositalariga bergan intervyusida hukumat rejaga “ochiq qarshilik” bildirishini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, reja ilmiy ishlarga “jiddiy cheklovlar” olib keladi, eronlik akademiklarning xalqaro hamkasblari bilan aloqasiga to‘sqinlik qiladi va “aqllar oqimi”ni kuchaytiradi.
Ansoriy reja konstitutsiyaga, fuqarolarning huquqlari va shaxsiy erkinliklariga zid ekanini ham ta’kidladi. U Eronga asosiy tahdid bunday qonun hal qilishi mumkin bo‘lgan “kichik infiltratsiya” emas, balki tizim ichidagi “katta muammolar” ekanini aytdi. O‘tgan oy tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi sobiq Oliy Rahbar Oyatulloh Ali Xomeneiy va boshqa ko‘plab yuqori martabali amaldorlarning o‘ldirilishi ortidagi xavfsizlik buzilishi hali ham hal qilinmaganini aytgan edi.
Mahalliy ommaviy axborot vositalari ham rejani keng yoritdi. Eron Oliy Milliy Xavfsizlik Kengashiga aloqador Nournews nashri reja “chet elliklarning infiltratsiyasiga qarshi turish o‘rniga, matbuot, partiyalar va fuqarolarning erkinliklarini cheklashni nazarda tutadi” deb yozdi. Ultra-konservativ Keyhan gazetasi esa rejani qat’iy qo‘llab-quvvatladi.
Huquqshunos va universitet professori Kambiz Noruziy ILNA agentligiga bergan intervyusida rejadan “hayratda” qolganini aytdi. Uning fikricha, reja “xalqning asosiy huquqlariga mutlaqo zid”. U shunday dedi: “Bunday qonunchilik mamlakatda keng tarqalgan bo‘lib, u nafaqat tartib o‘rnatishga yordam bermaydi, balki tartibsizlikni keltirib chiqaradi.”
Tehron universitetidan bir tibbiyot tadqiqotchisi, kelasi yil G‘arb mamlakatiga PhD uchun ketishni rejalashtirayotgan, reja uni darhol tashvishlantirmasligini aytdi, chunki ko‘p qoidalar noaniq yoki amalga oshirish uchun juda keng. Ammo u “bu yana bir tashvishli pretsedent” ekanini qo‘shimcha qildi. Ijtimoiy tarmoqlarda eronlik foydalanuvchilar rejaga nisbatan norozilik va qorong‘u hazillar bilan munosabat bildirmoqda.
Source: www.aljazeera.com