Eron rasmiylari mamlakat ichidagi kichik qurolli guruhlar bilan to‘qnashuvlar va hibslar haqida tez-tez xabar bermoqda. Bu holat, ayniqsa, Isroil va AQSh bilan urush davrida, shuningdek, chegara hududlarida kuzatilmoqda.
Hukumat urushni milliy xavfsizlik masalasi sifatida taqdim etishga, shu orqali ichki va tashqi auditoriyaga nazorat va jilovlash xabarini berishga harakat qilmoqda. So‘nggi holatlardan birida, davlat matbuoti yakshanba kuni “aksilinqilobiy” va “monarxiya tarafdori” guruhlarga aloqador deb hisoblangan sakkiz kishilik tarmoq a’zolari hibsga olingani haqida xabar berdi.
Fors viloyatidagi Islom Inqilobi Qo‘riqchilari Korpusi (IRGC) hibsga olinganlarni yanvar oyidagi umummilliy noroziliklar paytida molotov kokteyllari ishlatishda va shinalarni yoqishda aybladi. Eron Islom Respublikasi rahbarlari so‘nggi haftalarda iqtisodiy ahvolning yomonlashuvi fonida yana noroziliklar bo‘lishi mumkinligidan xavotir bildirishgan.
Yanvar noroziliklari va ijtimoiy tarmoqlarda ko‘plab eronliklar 1979-yilgi Islom inqilobida ag‘darilgan monarxiya qaytishini qo‘llab-quvvatlagan. Eronning so‘nggi shohi Muhammad Rizo Pahlaviyning xorijda yashovchi o‘g‘li Rizo Pahlaviy hukumatning yetakchi muxoliflaridan biri bo‘lib, yanvar oyida eronliklarni umummilliy ish tashlash va noroziliklarga qo‘shilishga chaqirgan. Noroziliklar paytida minglab odamlar halok bo‘lgani taxmin qilinmoqda.
Eronda Pahlaviy tarafdori shiorlar aytilgan holatlar mavjud bo‘lsa-da, hozirda mamlakat ichida faoliyat yuritayotgan yirik uyushgan monarxiya tarafdori qurolli guruhlar mavjud emas. So‘nggi yillarda Eronda bir necha umummilliy namoyishlar bo‘lib o‘tgan bo‘lsa-da, ular asosan iqtisodiy norozilik va repressiyalarga qarshi qaratilgan, monarxiyani qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq emas.
AQSh prezidenti Donald Tramp va Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyaxu fevral oyi oxirida boshlangan urushning dastlabki oylarida Eron davlatini ag‘darish maqsadini ochiq muhokama qilgan. Monarxiya Islom Respublikasi o‘rnini egallashi haqidagi chaqiriqlar, ayniqsa, Erondan tashqaridagi namoyishlarda ko‘p tarqalgan.
Eron hukumati shundan beri monarxiya tarafdori deb hisoblagan ko‘plab odamlarni hibsga olishini e’lon qildi. Jumladan, 18-mart kuni Razvedka vazirligi tomonidan 26 viloyatda 111 ta “monarxist hujayra” hibsga olingani ma’lum qilindi. Eron rasmiylari yanvar noroziliklarini AQSh va Isroilning qurolli agentlari, jumladan monarxistlar tomonidan uyushtirilgan “to‘ntarish” deb hisoblaydi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti va xalqaro huquq himoyasi tashkilotlari noroziliklarni bostirish paytida davlat kuchlari tomonidan ko‘rsatilgan “shafqatsizlikni” qoralagan. Urush boshlanganidan beri sud tizimi o‘nlab mahbuslarni, jumladan yanvar oyida norozilik bildirganlarni qatl qildi. Ko‘plab talabalar, san’atkorlar, tadbirkorlar, jurnalistlar, tibbiyot xodimlari va boshqalar ham so‘nggi oylarda milliy xavfsizlikka qarshi deb topilgan xatti-harakatlari uchun hibsga olingan.
Eronning Iroq bilan g‘arbiy chegaralari yaqinida faoliyat yuritayotgan kurd jangarilari mamlakatdagi eng yirik nodavlat qurolli tahdid hisoblanadi. Eron rasmiylari tomonidan “terroristik” deb belgilangan bir nechta guruhlar shimoliy Iroqning yarim avtonom kurd mintaqasida yillar davomida joylashgan. Eron harbiy kuchlari so‘nggi yillarda bu guruhlarning Iroqdagi bazalariga hujum qilgan, shuningdek, ularni jilovlash uchun Iroq hukumati bilan xavfsizlik kelishuvlarini amalga oshirgan.
Bu yilgi urush boshida Tramp ma’muriyati kurd qurolli guruhlarini AQSh va Isroil qiruvchi samolyotlari va harbiy kemalari tomonidan keng havo hujumlarini to‘ldirish uchun g‘arbiy Eronda cheklangan quruqlik operatsiyasini boshqarishi mumkin deb hisoblagan. Reuters agentligi mart oyi boshida PJAK, PDKI va PAK kabi guruhlardan 5000-8000 ga yaqin eronlik kurd jangarilari transchegaraviy operatsiyaga tayyorgarlik ko‘rayotgani va AQSh hamda Isroil vakillari bilan muzokaralar olib borgani haqida xabar bergan.
Ammo guruhlar yetarli qurolga ega emasliklarini va Vashingtondan operatsiyani boshlash uchun aniq signal olmaganliklarini aytishgan. Reja amalga oshirilmadi va aprelga kelib IRGC chegara viloyatlariga qo‘shimcha qo‘shin yubordi. Tramp keyinchalik kurd kuchlariga qurol yetkazib berganini, ammo ular qurollarni o‘zlarida saqlab qolganini bir necha bor da’vo qilgan.
Kurd kuchlaridan tashqari, Eronning janubi-sharqiy chegara hududlarida ham bo‘lginchi baluch jangarilari faoliyat yuritmoqda. Avgust oyi oxirida xavfsizlik kuchlari Jaish al-Adl guruhining hujayrasini yo‘q qilganini e’lon qildi. Bir qo‘zg‘olonchi halok bo‘lgani, olti kishi hibsga olingani, miltiqlar, granata otish moslamalari va portlovchi moddalar musodara qilingani xabar qilingan. Ammo guruhning vaqti-vaqti bilan hujumlari davom etmoqda, ba’zan politsiya xodimlari va IRGC arboblari halok bo‘lmoqda.
Eron rasmiylari urush davomida qurolli guruhlar ta’sirini cheklash uchun chegara nazoratini kuchaytirishda davom etishlarini aytgan. Vashingtondagi Yaqin Sharq institutining katta ilmiy xodimi Aleks Vatanka, kurd va baluch isyonchi guruhlariga tashqi yordam hukumat duch keladigan xavfsizlik muammosini kuchaytirishi mumkinligini aytdi. “Eron davlati etnik jangarilarga tashqi yordam kuchayganini urush holati tufayli ekzistensial xavf sifatida ko‘rishi mumkin”, dedi u Al Jazeera’ga.
Kuinsi instituti asoschilaridan biri Trita Parsi esa, bo‘lginchi militsiyalar hukumat uchun ekzistensial tahdid tug‘dirmasa ham, “agar urush AQSh bilan kuchaysa va Vashington, masalan, quruqlik qo‘shinlarini joylashtirishga qaror qilsa, Tehron uchun juda katta muammo bo‘lishi mumkin”, dedi. “Agar Tramp muddatli saylovlardan keyin avval rad etgan harbiy tavakkalchiliklarni, masalan, quruqlik qo‘shinlarini joylashtirishni qabul qilsa, AQSh mamlakat ichida qurolli militsiyalardan foydalanishga intilishi juda mumkin”, deb qo‘shimcha qildi Parsi.
Yanvar noroziliklari paytida Tramp va boshqa AQSh rasmiylari eronlik namoyishchilarni qo‘llab-quvvatlab, ular Islom Respublikasini ag‘darish maqsadida harakatni davom ettirishlari kerakligini aytishgan. Urush boshlanganidan beri Vashingtondan shunga o‘xshash ritorika eshitilmoqda. O‘tgan hafta Tramp urush, sanksiyalar va Eronning janubiy portlarini dengiz blokadasi bosimi oxir-oqibat ichki qo‘zg‘olonga yoki hatto hukumatning qulashiga olib kelishi mumkinligini muhokama qildi.
AQSh G‘aznachilik kotibi Skott Bessent bu bosim eronliklarni yana ko‘chalarga chiqishga undashi yoki hatto IRGC ichida bo‘linishlarga olib kelishi mumkinligini aytdi. “Ehtimol, xalq qo‘zg‘olon ko‘taradi”, dedi u. “100 foiz inflyatsiya, navbatlar, harbiylar maosh olmayapti, markaziy bank rahbari o‘tgan hafta vahima ichida edi.”
Source: www.aljazeera.com