AQSh kompaniyasi SpaceX juma kuni Starship tizimining navbatdagi sinov parvozini o‘tkazdi: yuqori bosqich orbitaga chiqdi, biroq kuchaytirgich rejalashtirilganidek uchirish maydonchasiga qaytarilmadi va Meksika ko‘rfazi ustida portladi. Janubiy Texasdagi Starbase maydonchasidan amalga oshirilgan parvoz ekipajsiz bo‘ldi. Missiyaning asosiy maqsadi dunyodagi eng katta va quvvatli raketa tizimining ikkala bosqichini ham qaytarishni birinchi marta sinab ko‘rish edi. Kosmik kema vazifasini ham bajaradigan yuqori bosqich orbitada qolib, shanba kuni Yerga qaytishi va uchirish maydonchasida mexanik qo‘llar yordamida ushlab olinishi rejalashtirilgan.
Asosiy faktlar: Parvoz davomida Starship’ning yuqori bosqichi orbitaga chiqib, 26 ta Starlink sun’iy yo‘ldoshini chiqarishni boshladi, kuchaytirgich esa uchirish maydonchasi tomon yo‘nalishdan chetga chiqib, Meksika ko‘rfazi ustida portladi. Boshqariladigan qo‘nishning muvaffaqiyatsiz bo‘lish sabablari darhol ma’lum qilinmadi. Missiya ikkala bosqichni qaytarish va kelajakda qayta ishlatish imkoniyatini ko‘rsatishi kerak edi; bu NASA’ning 2028-yilgacha astronautlarni Oyga qaytarish dasturi uchun muhim ahamiyatga ega.
Kontekst va tarix: Starship balandligi 124 metr (407 fut) bo‘lib, u kosmik kema va kuchaytirgichdan iborat; ikkala bosqich ham boshidanoq to‘liq qayta ishlatiladigan qilib loyihalangan. Ilgari SpaceX kuchaytirgichni muvaffaqiyatli qaytargan bo‘lsa-da, Starship’ning oldingi 14 ta missiyasida yuqori bosqichlarning barchasi okeanga tushgan — bu reja bo‘yicha yoki nosozliklar sababli yuz bergan. Hozirda kompaniya asosan kichikroq Falcon raketalaridan foydalanadi, ular to‘liq qayta ishlatilmaydi, chunki ikkinchi bosqichni qaytarib bo‘lmaydi. Shu sababli juma kuni o‘tkazilgan sinov kosmik parvozlar narxini pasaytirish va yuk hamda ekipajni uzoq masofalarga yetkazish imkoniyatlarini kengaytirish yo‘lidagi muhim qadam sifatida baholandi.
Tafsilotlar va bayonotlar: Uchirish paytida kema ham, kuchaytirgich ham Starbase maydonchasidan muvaffaqiyatli ko‘tarildi. Keyin yuqori bosqich orbitaga chiqishni davom ettirib, 26 ta sun’iy yo‘ldoshni chiqara boshladi. Kuchaytirgich qaytish yo‘lida uchirish maydonchasiga boradigan trajektoriyadan chetga chiqib, Meksika ko‘rfazi ustidagi belgilangan hududga yo‘naltirildi va u yerda dengiz yuzasi ustida portladi. «Hozir uni nima uchun qaytara olmaganimizni bilmayapman», — dedi SpaceX vakili Den Xuot. Boshqariladigan qo‘nishning aniq sabablari darhol ma’lum qilinmadi. Parvoz ekipajsiz bo‘lsa-da, Starship ham yuk, ham ekipaj tashishga mo‘ljallangan. NASA loyihaga milliardlab dollar ajratgan, SpaceX esa o‘z hissasi kamida 15 mlrd dollarni tashkil etishini ma’lum qilgan.
Keyingi qadamlar: Yuqori bosqich shanba kuni Yerga qaytishi kutilmoqda; agar muvaffaqiyatli bo‘lsa, u uchirish maydonchasida mexanik qo‘llar bilan ushlab olinadi. Bu Starship kemasining Yerga birinchi qaytishi va kelajakda qayta ishlatilishiga yo‘l ochishi mumkin. SpaceX asoschisi Ilon Maskning ta’kidlashicha, kompaniya 2027-yil boshiga kelib Starship’ni haftada bir marta uchirishga erishishni rejalashtirmoqda, biroq davom etayotgan texnik qiyinchiliklar bunday muddatlarga mustaqil kuzatuvchilar tomonidan shubha bilan qaralishiga sabab bo‘lmoqda. Dasturning asosiy maqsadi 2028-yilga qadar astronautlarni Oyga qo‘ndirishdir, ammo hal etilmagan muhandislik muammolari bu jadvalni kechiktirishi mumkin. Hozircha SpaceX kuchaytirgich nega yo‘qolganini aniqlashi va yuqori bosqichni qaytarish rejasi amalga oshishini baholashi kerak.
Source: www.dw.com