AQShning Janubiy Dakota shtatida Deep Underground Neutrino Experiment (DUNE) xalqaro loyihasi uchun yer ostidagi ulkan kriostatlar qurilishi boshlandi. Inshootlar Sanford Underground Research Facility (SURF) yer osti tadqiqot majmuasida, taxminan 1,5 kilometr chuqurlikda joylashadi. Ishlarni Enriko Fermi nomidagi Milliy tezlatkich laboratoriyasi (Fermilab) muvofiqlashtiradi; loyihada CERN va 1500 dan ortiq tadqiqotchi ishtirok etadi. Kriostatlarda o‘ta past haroratda saqlanadigan suyuq argon neytrinolarning juda kam uchraydigan o‘zaro ta’sirini qayd etishga xizmat qiladi. Tajriba Koinotda oddiy modda antimoddadan nega ancha ko‘pligini tushunishga yordam berishi kutilmoqda.
Asosiy faktlar: DUNE Janubiy Dakotada taxminan 1,5 kilometr chuqurlikda ikkita yirik suyuq argonli kriostat qurishni nazarda tutadi; har biri qariyb 17 000 tonna suyuq argonni sig‘dira oladi. Loyihada Fermilab, CERN, SURF va 1500 dan ortiq olim ishtirok etadi; detektorlarni 2030-yilga borib ishga tayyorlash, Fermilabdan neytrino dastasini esa 2031-yilga qadar yuborishni boshlash rejalashtirilgan. Asosiy ilmiy maqsad — neytrino xossalarini aniqlashtirish va Katta portlashdan keyingi modda-antimodda nomutanosibligini tushuntirishga yaqinlashish.
Neytrino — elektr zaryadiga ega bo‘lmagan va massasi nihoyatda kichik subatom zarra. U modda bilan shu qadar kuchsiz o‘zaro ta’sirlashadiki, uni “arvoh zarra” deb atashadi: neytrinolar Yer va inson tanasi orqali deyarli iz qoldirmasdan uzluksiz o‘tib turadi. Neytrinolarning bir turdan boshqasiga aylanishi va massalaridagi kichik farqlar tufayli yuz beradigan tebranishlarni o‘rganish Katta portlashdan so‘ng nega oddiy modda antimoddaga qaraganda ko‘proq saqlanib qolganini tushuntirishga yordam berishi mumkin. Tajriba, shuningdek, elementar zarralar fizikasining amaldagi Standart modelini tekshirish va aniqlashtirishga xizmat qiladi.
Qurilish ko‘lami juda katta: har bir kriostat uzunligi taxminan 65,8 metr, kengligi 18,9 metr va balandligi 18,3 metr bo‘ladi, ularni qurish uchun jami 2600 ga yaqin po‘lat to‘sin kerak bo‘ladi. CERN xalqaro loyihaga hissa sifatida 6200 tonnadan ortiq po‘lat taqdim etgan. Detektorlardagi suyuq argon harorati taxminan −184°C darajasida saqlanadi. Fermilab neytrino dastasini qariyb 1300 kilometr masofadagi yer osti detektorlariga yuboradi, laboratoriyaning o‘zida joylashgan yaqin detektor esa zarrachalarning uzoq yo‘lga chiqishidan oldingi xossalarini o‘lchaydi. Bu inshootlar birgalikda Long-Baseline Neutrino Facility (LBNF) majmuasini tashkil etadi.
Joriy reja bo‘yicha suyuq argon asosidagi detektorlar 2030-yilga borib ishga tayyor bo‘lishi, Fermilabdan birinchi neytrino dastasini yuborish esa 2031-yilga qadar boshlanishi kutilmoqda. Loyiha fizika sohasidagi eng katta va kapital talab qiladigan tashabbuslardan biri bo‘lib, muhandislik, muddat va xarajat risklari diqqat bilan kuzatilmoqda. Muvaffaqiyatli bo‘lsa, DUNE Koinot tuzilishi, modda va antimodda xulq-atvori hamda zamonaviy fizika chegaralari haqida fundamental ma’lumotlar berishi mumkin.
Source: kun.uz