2025-yil yakunlariga ko‘ra, Chili 5,3 million tonna mis qazib olib, dunyo bo‘yicha eng yirik mis ishlab chiqaruvchi mamlakat maqomini saqlab qoldi. Bu ko‘rsatkich Kongo Demokratik Respublikasi va Xitoyning birgalikdagi natijasidan ham yuqori. AQSh Geologiya xizmati (USGS) e’lon qilgan “Mineral Commodity Summaries 2026” hisobotiga asoslangan reyting misning qazib olingan ruda tarkibidagi sof miqdorini aks ettiradi; ya’ni bu umumiy ruda hajmi yoki rafinatsiyalangan mis ishlab chiqarish emas. Ma’lumotlar global mis bozori, sanoat ta’minot zanjirlari va energetika infratuzilmasi uchun strategik ahamiyatga ega.
Asosiy faktlar: Chili 2025-yilda 5,3 mln tonna mis qazib, jahon reytingida birinchi o‘rinni egalladi. Peru 2,7 mln tonna bilan uchinchi, Kongo Demokratik Respublikasi va Zambiya birgalikda 4,14 mln tonna natija qayd etdi. USGS hisobotiga ko‘ra, ko‘rsatkichlar rudadagi sof mis miqdorini ifodalaydi, rafinatsiyalangan mahsulot hajmini emas.
Mis zamonaviy iqtisodiyotning asosiy metallaridan biri bo‘lib, elektr tarmoqlari, sanoat uskunalari, elektromobillar va ma’lumotlar markazlarida keng qo‘llanadi. Elektr energiyasiga talab ortib, infratuzilma modernizatsiya qilinayotgani sayin mis yetkazib beruvchi davlatlarning global ta’minot zanjirlaridagi mavqei mustahkamlanmoqda. Chili mis sanoati tarixi XX asr boshlarida, boy konlar xorijiy, jumladan AQSh konchilik kompaniyalari e’tiborini tortganda boshlangan. El-Tenyente koni 1904-yilda, Chukikamata koni 1910-yilda o‘zlashtirila boshlagan.
1971-yil Chili uchun muhim burilish nuqtasi bo‘ldi: mamlakatdagi eng yirik mis konlari milliylashtirildi. 1976-yilda davlatga qarashli Codelco kompaniyasi tashkil etildi. 1990-yillarda xorijiy investitsiyalar oqimi va yangi konlarning ishga tushirilishi hisobiga qazib olish jadal o‘sdi. Xususan, 1990-yilda Eskondida koni ishga tushirilib, keyinchalik u ochiq usulda o‘zlashtiriladigan dunyodagi eng yirik mis koniga aylandi. Chili Milliy unumdorlik komissiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, yillik mis qazib olish hajmi 1990-yildagi 1,6 mln tonnadan 2000-yilda 4,6 mln tonnaga yetgan.
Janubiy Amerika jahon mis bozoridagi yetakchi markazlardan biri bo‘lib qolmoqda. Peruning 2,7 mln tonnalik natijasi uni uchinchi o‘ringa olib chiqdi. Chili jahon mis zaxiralarining qariyb 18 foiziga egalik qiladi, bu esa mamlakatning xalqaro mis bozoridagi mavqeini mustahkamlaydi. Markaziy Afrika ham muhim o‘yinga ega: 2025-yilda Kongo Demokratik Respublikasi va Zambiya birgalikda 4,14 mln tonna mis qazib olgan. Bu Xitoy va AQShning birgalikdagi hajmidan ko‘p, farq 1,3 mln tonnadan oshadi.
Keyingi yillarda misga talab energiya o‘tish davri, elektrlashtirish va raqamli infratuzilma o‘sishi hisobiga yuqori bo‘lishi kutilmoqda. Shu bilan birga, yangi konlarni o‘zlashtirish uzoq muddat va katta investitsiyalarni talab qiladi; suv resurslari, ekologik standartlar va litsenziyalash masalalari ham dolzarb bo‘lib qoladi. USGS hisoboti sanoat uchun muhim manba bo‘lsa-da, yakuniy raqamlar mustaqil tekshiruv va keyingi choraklik hisobotlar bilan solishtirilishi kerak. 2026-yilda yangi ishlab chiqarish quvvatlari va global talab prognozlari reytingga ta’sir qilishi mumkin.
Source: kun.uz