Germaniyada o‘tkazilgan testlar shuni ko‘rsatdiki, bolalar va o‘smirlarning organizmlarida taqiqlangan va potentsial toksik xususiyatga ega bo‘lgan plastifikatorlar aniqlandi. Bu kimyoviy moddalar kiyim-kechak, kosmetika va oziq-ovqat qadoqlarida keng tarqalgan bo‘lib, inson salomatligiga zararli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Plastifikatorlar, ba’zan ftalatlar deb ataladi, materiallarga, odatda plastmassa va rezinkaga, yumshoqroq va egiluvchanroq qilish uchun qo‘shiladigan kimyoviy moddalar guruhidir. Ular ko‘plab kundalik buyumlarda, masalan, plastik dush pardalari, qadoqlash materiallari, PVC yomg‘ir palto yoki uylar uchun moslashuvchan quvurlar va sim izolyatsiyasida uchraydi. Yevropa Ittifoqi, AQSh, Kanada va Yaponiyada ba’zi plastifikatorlarning foydalanishi inson salomatligi yoki atrof-muhitga zararli ta’siri tufayli taqiqlangan yoki qat’iy cheklangan, ammo boshqa joylarda ular keng qo‘llanilmoqda.
Germaniyaning federal atrof-muhit agentligi (UBA) tomonidan 2025-yil bahor va yoz oylarida butun mamlakat bo‘ylab 259 bola va o‘smirdan olingan siydik namunalarining 92 foizida MnHexP (mono-n-geksil ftalat) deb nomlangan plastifikatorning parchalanish mahsuloti aniqlandi. 2024-yilda o‘tkazilgan dastlabki tekshiruvda Shimoliy Reyn-Vestfaliya shtatidagi 250 bog‘cha yoshidagi bolalarning deyarli uchdan ikki qismida xuddi shu mahsulot topilgan, bu uch yil oldingiga nisbatan o‘n baravar ko‘p. UBA rahbari Dirk Messner fevral oyi o‘rtalarida: “So‘nggi yillardagi natijalarga asoslanib, biz bolalar va o‘smirlarning siydik namunalarida MnHexPni topishimizga hayron bo‘lmadik. Biroq, bizni hayratga solgan narsa bu ifloslangan namunalarning katta ulushi, shuningdek, ba’zan juda yuqori konsentratsiyalar edi” dedi.
UBA o‘zining 2024-yilgi tekshiruvida quyoshdan himoya kremi plastifikatorning potentsial manbai sifatida aniqlanganligini aytdi. Agentlik bu manbaning 2025-yilda to‘plangan eng so‘nggi ma’lumotlarda yana ehtimoliy ekanligini qo‘shdi, ammo boshqa manbalar ham istisno qilinmagan. 2025-yil dekabrigacha UBA toksikologi bo‘lgan Marike Kolossa-Gehring birinchi tadqiqotdan keyin DWga sinovdan o‘tgan bolalarda topilgan MnHexP parchalanish mahsulotining konsentratsiyasi ba’zi hollarda “sog‘liq xavfini istisno qilish mumkin bo‘lmagan” darajada yuqori ekanligini aytdi. Shunga qaramay, ko‘pchilik o‘lchovlar zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan darajalardan past qoldi.
MnHexP organizm teri yoki nafas yo‘llari orqali di-n-geksil ftalat (DnHexP)ni yutganda yoki singdirganda qolishi mumkin bo‘lgan potentsial yon mahsulot, ammo u boshqa manbalardan ham kelishi mumkin. DnHexP 2013-yildan beri Yevropa Kimyoviy Agentligi tomonidan “juda yuqori xavf tug‘diruvchi modda” sifatida tasniflangan va uning foydalanishi qat’iy tartibga solingan. Agentlikning 2013-yilgi tahlilida DnHexP odamlarda “nasl qoldirish uchun toksik” ekanligi va unumdorlikka zararli ta’sir ko‘rsatishi yoki “tug‘ilmagan bolaga zarar yetkazishi” mumkinligi aniqlandi. Bu siydik namunalarida topilgan ftalat yon mahsulotiga ham tegishli.
Ftlatlar yillar davomida ko‘plab mahsulotlar yoki qadoqlar ishlab chiqarish uchun ishlatilgan plastifikatorlar guruhidir. Ammo ular mahsulotlardan chiqib ketganda yoki sirtlardan bug‘langanda va odamlarga kirganda, ba’zilari endokrin buzuvchilar hisoblanadi – ya’ni, organizmdagi o‘sish, rivojlanish va nasl qoldirishni tartibga soluvchi gormonlarni ishlab chiqaradigan bezlarga aralashishi mumkin. Ba’zi tadqiqotlar uzoq muddatli ta’sir qilishni bolalardagi bir qator sog‘liq muammolari, jumladan semizlik, diabet, yuqori qon bosimi, unumdorlik va asab va nafas olish tizimlari bilan bog‘liq muammolar bilan bog‘lagan. Hayvonlar ustida o‘tkazilgan sinovlar shuni ko‘rsatadiki, plastifikatorlar diabet, semizlik va gipertenziya xavfini ta’sir qilishi mumkin.
Bu tashvishlarga qarshi turish uchun tadqiqotchilar bio-asosli plastifikatorlarning potentsialini o‘rgandilar. Bular bug‘doy, makkajo‘xori, guruch va raps moyi kabi o‘simliklardan tayyorlangan alternativalarni o‘z ichiga oladi, ular an’anaviy plastifikatorlardan kelib chiqadigan zararni kamaytirishi mumkin. Biroq, ba’zi alternativalar hali o‘nlab yillar davomida ishlatilgan plastifikatorlar kabi yaxshi ishlamaydi yoki ishlab chiqarish uchun juda qimmat. Va ularning sog‘liqqa ta’siri kamroq bo‘lsa-da, ular hali ham nafas olish kasalliklari va teri qichishishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, bu alternativalarning kutilmagan atrof-muhit oqibatlari bo‘lishi mumkinmi yoki yo‘qmi, buni aniqlash uchun ko‘proq tadqiqotlar zarur.
Mutaxassislarning aytishicha, plastifikatorlardan va ularning ko‘plab kamchiliklaridan qochishning bir usuli – ishlab chiqaruvchilar tomonidan ftalatsizligi kafolatlangan mahsulotlardan foydalanishdir. Ba’zi plastik mahsulotlar bunday deb aniq belgilangan, va boshqa materiallardan tayyorlangan almashtirgichlar – yog‘och o‘yinchoqlar, shisha idishlar, metall lager idishlari – ularni umuman o‘z ichiga olmaydi.
Source: www.dw.com