Suv endilikda nafaqat tarmoq, balki iqtisodiyot, iqlim, geosiyosat va energetika chorrahasidagi strategik resursga aylanib bormoqda. Mart oyi oxirida Toshkentda bo‘lib o‘tgan Tashkent Water Week forumida ekspertlar global tendensiyalar va Markaziy Osiyo davlatlari oldida turgan mintaqaviy muammolarni muhokama qildi. O‘zbekiston Progressiv islohotlar markazi ijrochi direktori Mirshohid Aslanovning ta’kidlashicha, bugungi kunda suv muammolari resurslarni baholashning eskirgan usullaridan real vaqt rejimidagi monitoring tizimlariga zudlik bilan o‘tishni talab qilmoqda.
Aslanovning fikricha, suvdan samarasiz foydalanish oqibatlari allaqachon global miqyos kasb etgan, masalan, Orol dengizi tubidagi tuz hatto Shimoliy qutbda ham qayd etilgan. U tarixiy xatolar Orol dengizining deyarli yo‘q bo‘lib ketishiga olib kelganini, bu esa iqtisodiyot, qishloq xo‘jaligi va aholi salomatligi uchun og‘ir oqibatlarni keltirib chiqarganini ta’kidladi. Aslanov O‘zbekistonga qo‘shnilar bilan tajriba va yangi yondashuvlar bilan bo‘lishish huquqini beradigan bu inqirozni hal qilishda muhim rol o‘ynashi mumkinligini aytdi.
Mintaqa mamlakatlari, jumladan, Afg‘oniston uchun asosiy muammo sifatida resurslarni boshqarishni ko‘rsatgan Aslanov, uzoq vaqt davomida suv taqsimoti taxminiy hisob-kitoblarga tayangan holda amalga oshirilganini tanqid qildi. U suv hajmini yetarlicha aniq baholamayapmiz va uni samarasiz boshqaryapmiz, real ma’lumotlarga asoslangan shaffof yondashuv zarurligini ta’kidladi. O‘zbekistonda suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish rejalashtirilayotganini, xususan, tomchilatib sug‘orish texnologiyalari millionlab gektar qishloq xo‘jaligi yerlariga tatbiq etilishini eslatib o‘tdi.
Transchegaraviy daryolar haqida gapirar ekan, Aslanov Afg‘oniston va boshqa davlatlarning umumiy suv resurslaridan foydalanish huquqini qo‘llab-quvvatladi va ularga o‘zimiz yo‘l qo‘ygan xatolardan qochishga yordam berishga tayyor ekanligini bildirdi. U mintaqa davlatlarini yagona ma’lumotlar bazasiga ega bo‘lgan suv resurslarini boshqarishning birlashgan tizimini yaratishga chaqirdi, bu esa ishonchni mustahkamlaydi va iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi.
Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti Mintaqaviy tadqiqotlar markazi rahbari Murod Uzoqov o‘z chiqishida suv inqirozini kuchaytirayotgan asosiy omillarni sanab o‘tdi: demografik o‘sish (oxirgi 25 yilda aholi ikki baravar ko‘paygan), urbanizatsiya, eskirgan infratuzilma tufayli suv isrofi 40-50% ga yetishi, va suv resurslarining 90% sug‘oriladigan dehqonchilikka sarflanayotgani. Uning hisob-kitoblariga ko‘ra, suv xo‘jaligini samarasiz boshqarish mintaqaning yillik iqtisodiy yo‘qotishlarini 2 milliard dollarga olib kelmoqda.
Global isishning ta’siri ham muhim omil: mintaqada harorat tezroq ko‘tarilmoqda, bu Pomir va Tyan-Shan muzliklarining erishini tezlashtiryapti, ularning maydoni oxirgi 50 yil ichida uchdan birga qisqargan. Prognozlarga ko‘ra, 2050-yilga kelib Amudaryo va Sirdaryo havzalaridagi suv oqimi 5-13% ga kamayishi mumkin, bu esa ekotizimlar o‘zgarishi, qurg‘oqchilik va ob-havo anomaliyalariga olib keladi. Uzoqov suv tanqisligi va qishloq xo‘jaligidagi daromadlarning kamayishi ichki iqlim migratsiyasini keltirib chiqarishi mumkinligini ta’kidladi.
Inqirozni bartaraf etish uchun Uzoqov suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish, soha mutaxassislarini tayyorlash, xususiy investitsiyalarni jalb qilish va mintaqaviy strategiyani ishlab chiqishni taklif qildi. U ijobiy misollar sifatida Norin daryosidagi hamkorlik, Qambarota GES-1 qurilishiga tayyorgarlik va Afg‘oniston bilan Qo‘shtepa kanali bo‘yicha munosabatlardagi progreslarni sanab o‘tdi.
Xalqaro suv resurslarini boshqarish institutining (IWMI) Markaziy Osiyo bo‘yicha ofisi katta ilmiy xodimi Iskandar Abdullayev mintaqaning qat’iy suv iqtisodiyotiga o‘tishi zarurligini ta’kidladi. U mamlakatlar o‘zlarining “suv izi”ni diqqat bilan kuzatib borishlari, tarmoqlararo yondashuvni joriy etishlari va “aqlli” agro va biotexnologiyalarni rivojlantirishga chaqirdi.
Abdullayev iqlim o‘zgarishi faqat suv yetishmasligi emas, balki o‘sib borayotgan noaniqlik ekanligini ta’kidladi. U texnokratik yondashuvning yetarli emasligini, tabiiy ekotizimlarning salohiyatiga baho berish va raqamli tizimlarni joriy etish zarurligini aytdi. Akademik doiralar va davlat tuzilmalari o‘rtasidagi tarqoqlik, ma’lumotlar yetishmasligi va aloqaning zaifligi boshqaruv qarorlari sifatini tushirayotganini tanqid qildi va reaktiv boshqaruvdan uzoq muddatli rejalashtirishga o‘tish kerakligini xulosa qildi.
Source: www.gazeta.uz