1889-yil 6-martda tavallud topgan Hamza Hakimzoda Niyoziy o‘zbek madaniyati va adabiyotida chuqur iz qoldirgan jadid ma’rifatparvar, pedagog va dramaturg sifatida tanilgan. U 1896–1906-yillarda Qo‘qonda, 1908-yilda esa Namangandagi maktab va madrasalarda ta’lim olgan. 1909-yilda matbaa sohasida ishlaganidan so‘ng, 1910–1914-yillarda Toshkent, Qo‘qon va Marg‘ilonda usuli jadid maktablarini ochib, ta’lim tizimini isloh qilishga hissa qo‘shgan.
Niyoziy ijodni 1905–1906-yillarda boshlab, turli mavzularda she’rlar bitgan. Uning 1908-yilda yozilgan “Haqiqat kimda?” nomli romani o‘shandayoq yo‘qolib ketgan bo‘lsa-da, 1914–1915-yillarda “Yengil adabiyot”, “O‘qish kitobi” va “Qiroat kitobi” kabi o‘quv qo‘llanmalarini tayyorlagan. Shuningdek, “Milliy ashulalar uchun milliy she’rlar majmuasi” to‘plamini e’lon qilgan. 1915–1917-yillarda esa “Yangi saodat”, “O‘ch”, “Zaharli hayot yoxud Ishq qurbonlari”, “Ilm hidoyati”, “Mulla Normuhammad domlaning kufr xatosi”, “Ochlik qurbonlari”, “Muxtoriyat yoki avtonomiya” kabi asarlari bilan jamiyatdagi muammolarni qalamga olgan.
Dramaturg sifatida u “Burungi qozilar yoki Maysaraning ishi” komediyasi va “Paranji sirlaridan bir lavha yoki Yallachilar ishi” dramasini yaratib, o‘zbek dramaturgiyasida o‘chmas iz qoldirgan. “Nihoniy” taxallusi bilan she’rlar yozgan Niyoziyning ocherk va publitsistik maqolalari “Oyna” jurnali, “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona” gazetalarida e’lon qilingan. Uning “Kim to‘g‘ri?”, “Tuhmatchilar jazosi”, “Boy ila xizmatchi”, “Ishchilar hayotidan” (1918), “Loshmon fojiasi”, “Farg‘ona fojiasi”, “Qizil qon ichida yosh go‘daklar”, “Mahbus to‘raning holi” kabi pesalari aksariyati bizgacha yetib kelmagan.
Niyoziy faoliyati davomida Qo‘qondagi ta’lim dargohida muallimlik qilgan, “Sho‘roi islom” tashkilotida mirza, “Kengash” jurnalida muharrir, Farg‘ona viloyati madaniy-maorif bo‘limida xodim bo‘lib ishlagan. 1919–1921-yillarda Turkiston fronti siyosiy boshqarmasi ixtiyoridagi O‘lka musulmon siyosiy truppasida rejissyor, Buxoro viloyati maorif va harbiy targ‘ibot-tashviqot sho‘basi qoshidagi teatr truppasida rahbar sifatida faoliyat yuritgan. 1921–1924-yillarda Xorazm viloyatidagi kasaba soyuzlarining madaniy-ma’rifiy muassasalarida mudir, Farg‘ona maorif qo‘mitasi qaramog‘idagi ong-bilim sho‘basida mudir o‘rinbosari bo‘lgan.
Asarlari va she’rlarida jadidchilik g‘oyalari – erkinlik, ta’lim va adolat mavzulari aks etgan Niyoziy 1929-yilda vafot etgan. Uning qisqa umri davomida yaratgan ulkan adabiy merosi bugungi kunda ham o‘zbek madaniyatining muhim qismi hisoblanadi. Sana munosabati bilan Gazeta uning she’rlari asosida test tayyorladi, bu esa uning merosini o‘rganish va tarqatishda davom etayotgan sa’y-harakatlarni ko‘rsatadi.
Source: www.gazeta.uz