AQSh-Isroilning Eronga qarshi urushi boshlangan paytda, Iordaniya va Misrning Suriyaga gaz yetkazib berishni to‘xtatgani haqida xabarlar tarqaldi. Bu xabarlar mintaqada davom etayotgan agressiyaning shokidan so‘ng mayda tafsilot sifatida ko‘rindi. Biroq, bunday ko‘rinadigan mayda xabarlar uzoq muddatli, harbiy bo‘lmagan jarayonlarni yashirib qo‘yadi, ular orqali mintaqa qayta shakllantirilmoqda. Bu yangilik Isroilning mintaqada o‘sib borayotgan energiya nazoratini va bu nazorat uning mustamlakachilik rejalarini qanday qo‘llab-quvvatlashi mumkinligini aniq ko‘rsatdi.
Yanvar oyida Misr Suriyaga kuniga 2,8 million kub metr gaz yetkazib berishni boshladi, bu gaz Arab Gaz Quvuri orqali Misrning El Arish shahridan Taba orqali Iordaniyaning Aqaba shahriga, so‘ngra shimolga Ammonga, keyin Suriyaning Damashq va Homs shaharlariga va u yerdan Livonning Tripoli shahriga yetib boradi. Livon bilan ham Misrdan gaz importi qilish bo‘yicha memorandum imzolandi, ammo hisobotlarga ko‘ra, texnik muammolar tufayli gaz hali oqimi boshlanmagan. Shuningdek, yanvar oyida Iordaniyaning davlatga qarashli Milliy Elektr Energiya Kompaniyasi Suriya Neft Kompaniyasi bilan kuniga 4 million kub metr gaz yetkazib berish shartnomasini imzoladi.
Kelishuvlar haqidagi xabarlar paydo bo‘lishi bilan asosiy savol tug‘ildi: Misr va Iordaniya eksport qilish uchun gazni qayerdan oladi? Misr gaz ishlab chiqaruvchi davlat, ammo mahalliy ishlab chiqarish so‘nggi yillarda pasayib, 2024-yilda 49,3 milliard kub metrga tushib, olti yillik eng past ko‘rsatkichga yetdi. Xuddi shu yilda uning importi rekord darajadagi 14,6 milliard kub metrga yetdi, ulardan taxminan 10 milliard kub metri Isroildan keldi. O‘tgan yili Qohira 2040-yilgacha Isroildan gaz importi qilish bo‘yicha 35 milliard dollarlik shartnoma imzolab, oldingi yetkazib berishlarini yana yiliga 2 milliard kub metrga oshirdi. Misr gaz import qiluvchi bo‘lsa-da, u hali ham gaz eksport qiladi. Biroq, u Suriyaga qaysi gazni sotayotgani haqidagi hisobotlar ziddiyatli: ba‘zilar bu Isroil manbaligini, boshqalari esa Misrga mo‘ljallangan suyuqlashtirilgan gaz ekanligini va Iordaniyaning Aqaba portida qayta gazlashtirilib, Arab Gaz Quvuri orqali shimolga pompalanayotganini da‘vo qilmoqda.
Misrdan farqli o‘laroq, Iordaniya yirik gaz ishlab chiqaruvchi davlat emas. Mahalliy ishlab chiqarish gaz ehtiyojlarining 5 foizidan kamini qoplaydi. Qolgan qismini, yiliga taxminan 3,6 milliard kub metrni, asosan Isroildan, shuningdek Misrdan va ba‘zi suyuqlashtirilgan tabiiy gaz manbalaridan import qiladi. Iordaniyaning Suriyaga sotayotgan gazining manbai haqida savollar tug‘ilganda, bir suriyalik rasmiy javob berdi: import qilingan gaz "Iordaniya manbali emas", balki global bozorlardan sotib olingan va Aqabada qayta gazlashtirilgan suyuqlashtirilgan tabiiy gaz.
Bir vaqtlar arab hamkorlik rivojlanish loyihalarining ramzi bo‘lgan Arab Gaz Quvuri endi Isroil gazini ham Iordaniyaga, ham Misrga eksport qilishning asosiy kanaliga aylangan. Hayfa sohilidagi Leviathan konidan gaz olib o‘tadigan quvurlar shimoliy Iordaniyaning Mafraq gubernatorligidagi quvur tarmog‘iga ulanadi, u yerdan gaz janubga, Misr chegarasiga tomon oqadi. Aqaba terminaliga tanker orqali keladigan har qanday mustaqil suyuqlashtirilgan tabiiy gaz yuklari Arab Gaz Quvuri tizimiga kirishi kerak, u erda u allaqachon tarmoq orqali oqib turgan Isroil gaziga aralashadi. Tizimga kirgach, u bog‘langan davlatlar o‘rtasida taqsimlanadigan umumiy "gaz aralashmasi"ning bir qismiga aylanadi. Muhim jihati shundaki, Isroil gazi quvur orqali uzoq muddatli ta‘minotning asosini tashkil qiladi.
Natijada, suyuqlashtirilgan tabiiy gaz yuklari mintaqaviy kliring mexanizmi orqali boshqarilishi mumkin. Masalan, Aqaba orqali suyuqlashtirilgan tabiiy gaz sifatida import qilingan gaz Misrga – tarmoqdagi eng yaqin nuqtaga – yo‘naltirilishi mumkin, shu bilan birga shimoliy Iordaniyaga tizimga kirgan ekvivalent miqdordagi Isroil gazi Suriya tomon yo‘naltiriladi. Bu tartib quvur oqimlarini teskari aylantirish yoki gazni uzoq masofalarga tashish bilan bog‘liq logistik va moliyaviy xarajatlardan qochadi.
Isroil Leviathan konidagi gaz ishlab chiqarishni to‘xtatganda, Iordaniya va Misrga gaz oqimi darhol to‘xtadi, ikkala davlatni inqirozga solib, ularni to‘satdan etishmovchilikni bartaraf etish uchun favqulodda rejalarni faollashtirishga majbur qildi. Bu bir yildan kam vaqt ichidagi ikkinchi shunday uzilish edi. Xuddi shu kon o‘tgan yilning iyun oyida, Isroilning Eronga qarshi 12 kunlik hujumi paytida 13 kun davomida yopilgan edi, bu ham Iordaniya va Misrga yetkazib berishni to‘xtatgan edi. Bu safar bo‘lganda, Amman Suriyaga yetkazib berayotgan gazni kamaytirish – va qisman to‘xtatish – haqida e‘lon qildi. Qohira ham Suriyaga eksportni to‘xtatishga majbur bo‘ldi.
Shuning uch moddiy haqiqat rasmiy bayonotlarga zid ko‘rinadi: Suriyaga va kelajakda Livonga yetib boradigan gaz amalda Isroil gazidir. Isroil ma‘lum bir bitimda bevosita yetkazib beruvchi bo‘lmasa ham, tizimning o‘zi tarkibiy jihatdan Isroil gaziga bog‘liq. Isroil eksporti to‘xtaganda, butun tarmoq zaiflashadi. Isroil gazining uzilishidan keyin Iordaniyaning o‘z favqulodda rejasi global bozorlardan Aqaba orqali suyuqlashtirilgan tabiiy gaz import qilishni o‘z ichiga oladi. Bu variant hozirgi sharoitda ham aniq mavjud. Agar bu yo‘l mavjud bo‘lsa, nega Suriyaga yetkazib berish kamaytirildi yoki to‘xtatildi?
Qanday izoh berilsa ham, faktlar shuni ko‘rsatadiki, Isroil yangi paydo bo‘layotgan mintaqaviy gaz tizimining markazida joylashgan. Bu markaziylik unga sezilarli siyosiy ta‘sir imkoniyatini beradi. Energiya ta‘minoti allaqachon siyosiy vosita sifatida qo‘llanilgan – masalan, Misr bilan gaz kelishuvlarini qayta ko‘rib chiqish tahdidlari, taxminiy tinchlik shartnomasi buzilishi bahonasida. Yana aniqroq, Isroil muhim infratuzilma va kommunal xizmatlarni qurol sifatida ishlatishga tayyorligini namoyish etdi. G‘azodagi genotsid paytida elektr, energiya va suv – ularni qo‘llab-quvvatlovchi infratuzilma bilan birga – tizimli ravishda nishonga olingan va to‘sib qo‘yilgan, ular jamoaviy jazo va vayron qilish vositalari sifatida ishlatilgan.
Livon va Suriya elektr energiyasiga umidsizlik bilan muhtoj. Bu shoshilinch holat Isroil markazidagi mintaqaviy energiya tarmog‘iga integratsiyalashishni oqlash uchun ishlatilmoqda. Bunday sharoitda gazning kelib chiqishi haqidagi savollar ehtimol chetga suriladi va Isroilning mintaqaviy energiya tartibidagi tarkibiy markaziyligi sessiz ravishda e‘tiborsiz qoldiriladi. Natijada, ikkala mamlakat – Misr va Iordaniya bilan birga – har qanday vaqtda ta‘minot uzilishlari mumkin bo‘lgan va qaror qabul qilish dastagi oxir-oqibat Isroil qo‘lida bo‘lgan infratuzilma doirasida joylashgan tizim bo‘ladi.
Bu sionist mustamlakachi loyihasining nafaqat harbiy agressiya orqali, balki iqtisodiy kuch va energiya tarmoqlari orqali qanday kengayayotganining aniq misolidir. U oddiy va texnik ko‘rinadigan, ammo oxir-oqibat jamiyatlarni tomog‘idan ushlab turadigan infratuzilma orqali rivojlanadi. O‘rnatilgandan so‘ng, bunday tizimlardan ajralish juda qiyin bo‘ladi, chunki ular kundalik hayotning asosiy jihatlarini boshqaradi: elektr, suv va energiya. Suriya va Livonning alternativasi bor – o‘z energiya zaxiralarini rivojlantirish. Suriyaning quruqlikdagi gaz zaxiralari 280 milliard kub metrni, dengizdagi zaxiralari – ehtimol 250 milliard kub metrni tashkil qiladi; Livonning dengizdagi zaxiralari 700 milliard kub metrgacha bo‘lishi mumkin. Ushbu energiya resurslarini rivojlantirish nafaqat vaqt va katta moliyalashtirishni, balki, ayniqsa Isroil va AQShdan keladigan siyosiy bosimga qarshi turish uchun kuchli siyosiy irodani ham talab qiladi, ular Isroil gaziga qaramlikni tanlashni istaydi.
Bugun suriyalik va livonlik siyosiy rahbarlar tez va oson iqtisodiy xavfsizlik va ishonchli turmush sharoitlari va‘dasi bilan jalb qilinishi mumkin. Ammo bunday xavfsizlik yolg‘on bo‘ladi. Yakuniy nazorat davlat qo‘lida bo‘ladi, uning ta‘minotni to‘sib qo‘yish qobiliyati – va bu uzilishni vayron qilish, siyosiy majburlash va mustamlakachilikni kengaytirish vositasi sifatida ishlatish qobiliyati – allaqachon hamma ko‘rishi uchun ko‘rinadi.
Source: www.aljazeera.com