Xalqaro gumanitar huquqda bufer zonalar kulrang hudud hisoblanadi, chunki ularga oid qoidalar aniq belgilanmagan. Isroil Livanda o‘rnatayotgan bufer zona qonuniymi? Mutaxassislarning fikricha, bu savolga javob murakkab.
Mart oyidan beri Isroil qo‘shinlari Livandagi chegaradan 5-10 km masofadagi hududni egallab turibdi. Bosh vazir Binyamin Netanyahu bu zona Hizbulloh tahdidiga qarshi mudofaa maqsadida yaratilganini da’vo qilmoqda. Biroq, ekspertlarning ta’kidlashicha, bu harakat xalqaro huquqda aniq tartibga solinmagan.
Radboud universiteti professori Gustav Maybauerning so‘zlariga ko‘ra, bufer zonalar BMT Nizomi, Jeneva va Gaaga konvensiyalarida aniq eslatilmagan. Huquqshunos Eian Katz esa 2017 yilgi maqolasida bufer zonalar ijobiy jihatlarga ega bo‘lishi mumkinligini, masalan, chegaralar xavfsizligini oshirish yoki gumanitar yordam tarqatishda yordam berishini ta’kidlagan.
Biroq, bufer zonalar ko‘pincha ta’sir doirasini kengaytirish yoki siyosiy maqsadlarda ishlatiladi. Maybauerning aytishicha, huquqiy noaniqlik bufer zonalarni siyosatchilar uchun jozibador qiladi, chunki ular “bosib olish” kabi salbiy atamalardan qochishadi.
Xalqaro huquq bufer zonaning qonuniyligini bir necha omilga qarab baholaydi: o‘zaro kelishuv asosida yaratilganmi yoki bir tomonlama o‘rnatilganmi. Agar bir tomonlama bo‘lsa, suverenitetga tahdid sifatida qaralishi mumkin. Asosli bahonalar orasida BMT Xavfsizlik Kengashi ruxsati, gumanitar sabablar yoki o‘zini himoya qilish kiradi.
Bufer zona o‘rnatilgandan so‘ng, Jeneva konvensiyalari uning faoliyatini tartibga soladi. Proportsionallik va harbiy zarurat tamoyillari muhim: tinch aholi ob’ektlari va mulkini yo‘q qilish faqat aniq harbiy maqsadlar uchun ruxsat etiladi. Isroil mudofaa vaziri Isroil Katz 22 martda Livandagi uylarni “G‘azo modeli” asosida buzishni tezlashtirishni buyurdi.
Oksford universiteti professori Janina Dillning ta’kidlashicha, harbiy zaruratsiz tinch aholi mulkini keng miqyosda yo‘q qilish urush jinoyati hisoblanadi. Shuningdek, bufer zonadagi odamlar bilan bog‘liq harakatlar proportsionallik tamoyiliga rioya qilishi kerak.
Bufer zonaning vaqtinchalik yoki doimiy ekanligi ham muhim. Agar doimiy bo‘lib qolsa, bu bosib olish deb hisoblanishi mumkin. AQSh davlat kotibi Marko Rubio Isroil Livanda doimiy hududiy nazoratni xohlamasligini aytgan bo‘lsa-da, Isroil siyosatchilari buning aksini bildirmoqda. Maybauerning xulosasiga ko‘ra, agar bu “bosqin” doimiy tus olsa va hudud yashashga yaroqsiz holga keltirilsa, bu bosib olish sifatida baholanadi va Jeneva konvensiyalari qo‘llaniladi.
Source: www.dw.com