Fors ko‘rfazi davlatlari o‘nlab yillar davomida AQShni eng muhim strategik hamkor deb hisoblab kelgan. Ular Vashington bilan xavfsizlik, energetika, moliya va diplomatiya sohalarida keng qamrovli hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan edi.
Biroq, AQSh Eronga qarshi urushda Isroil bilan birga harakat qilib, ko‘rfazdagi hamkorlarini chetlab o‘tdi va ularning murojaatlari bilan xayrlashdi. Endi Tramp ma'muriyati Eron bilan muzokaralar olib borishga urinayotganda, Isroil manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yayotgani ko‘rinmoqda; arab ittifoqchilarining tashvishlari yana e'tibordan chetda qolmoqda.
Bu davlatlar qanchalik ko‘p harakat qilmasin yoki yana qancha taklif qilishga tayyor bo‘lmasin, ularning manfaatlari Isroil manfaatlari bilan to‘qnashganda Vashingtonda foydalaniladigan bo‘lib qolaveradi.
Zamonaviy tarixda ko‘rfaz va AQSh o‘rtasidagi ittifoqchalik kabi chuqur va o‘zaro mustahkamlovchi ittifoqlar kam bo‘lgan. Ko‘rfaz davlatlari o‘z hududlarini AQSh harbiy mavjudligiga deyarli shartsiz ochib bergan. 2024-yilda ikki tomon o‘rtasidagi savdo hajmi 120 milliard dollardan oshdi, bu ko‘rfazning AQSh iqtisodiyotiga kiritgan sarmoyalari bilan mustahkamlangan.
2025-yilgi Ar-Riyod sammitida bu o‘zaro bog‘liqlik yana bir bor ta'kidlandi: unda 2 trillion dollardan ortiq savdo va investitsiya kelishuvlari imzolandi. Shu yili ko‘rfaz suveren fondlari AQSh aktivlariga qariyb 70 milliard dollar yo‘naltirdi.
Ko‘rfaz uzoq vaqt davomida AQShni moliyalashtirishda, uning g‘azna obligatsiyalarini qayta sotib olish orqali past qarz xarajatlarini saqlashga va dollar global hukmronligini mustahkamlashga yordam bergan. Buning evaziga ko‘rfaz hukumatlari o‘zlarining asosiy manfaatlari tan olinishini kutgan edi.
Bu manfaatlar uchta ustunga asoslangan edi: iqtisodiy diversifikatsiya, mintaqaviy barqarorlik va energetik xavfsizlik. Ko‘rfaz davlatlari ushbu maqsadlar yo‘lida katta mablag‘ va siyosiy kapital sarflab, diplomatiyani qarama-qarshilikdan ustun qo‘ydi. Masalan, Saudiya Arabistoni Yamandagi urushni tugatish, Eron va Turkiya bilan aloqalarni yo‘lga qo‘yish, Pokiston bilan aloqalarni chuqurlashtirishga harakat qildi.
AQSh esa Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyaxuning mintaqaviy beqarorlik va hukmronlik dasturini qo‘llab-quvvatlashni tanladi. Bu tanlov butun mintaqani, ayniqsa ko‘rfaz davlatlarini tartibsizlikka soldi.
Ko‘rfaz va arab davlatlari AQShga qaramlikka asoslangan mustahkam mintaqaviy barqarorlik bo‘lmasligini tan olishlari kerak. Amerikaliklar bu yerning farzandlari emas. Uzoq masofada joylashgan kuch arab manfaatlarini himoya qilishda ishonchli bo‘la olmaydi.
Ba'zi davlatlar, masalan, Birlashgan Arab Amirliklari, AQSh bilan “maxsus munosabatlar”ga tayanib, OPECdan chiqish orqali birlikdan yuz o‘girmoqda. Bu uzoq muddatda arab dunyosini bo‘lish va hukmronlik qilishni xohlovchilarning qo‘liga o‘ynaydi.
Arab davlatlari Vashington bilan ittifoqqa ko‘proq resurs sarflash o‘rniga, iqtisodiy, xavfsizlik va harbiy jihatdan o‘zini-o‘zi ta'minlashga qaratilgan mintaqaviy rivojlanishga e'tibor qaratishlari kerak. Ular ichki muloqot va birdamlikni kuchaytirib, tashqi homiylarga emas, balki siyosiy hamkorlik va konstruktiv raqobatga asoslangan keng strategik asosni izlashlari lozim.
Source: www.aljazeera.com