28-fevral kuni AQSh va Isroil Eron ustiga urush boshladi. Bu hujumlar BMTning oldindan ruxsatisiz amalga oshirilib, Eron Oliy Rahbari Oyatulloh Ali Xomeneini nishonga olgan va o‘ldirgan. Bu voqea butun dunyo uchun jiddiy tahdid bo‘lib, mintaqaviy mojaroni kengaytirish xavfini keltirib chiqaradi.
Bundan ikki oy oldin, AQSh Venesuelaga hujum uyushtirib, maxsus kuchlari prezident Nikolas Maduroni Karakasdagi qarorgohidan o‘g‘irlab, Nyu-Yorkka olib ketdi, u yerda federal sudda jinoiy ayblovlar ostida qolmoqda. Bu harakat Lotin Amerikasini beqarorlashtirdi va suveren rahbarlarga nisbatan bir tomonlama kuch qo‘llash uchun xavfli presedent yaratdi.
AQSh prezidenti Donald Tramp 66 xalqaro tashkilot, jumladan 31 BMT tuzilmasidan chiqib, Tinchlik Kengashini tuzdi, bu BMTni almashtirishi mumkin bo‘lgan yangi institutdir. Bu qadamlardan ko‘rinadiki, AQSh 1945-yilda o‘zi yaratgan dunyo tartibiga qiziqishini yo‘qotmoqda, bu esa ko‘p tomonlama tizimning kelajagini xavf ostiga qo‘ymoqda.
Dunyo 2026-yilda 1945-yilga o‘xshamaydi: Yevropa qayta qurildi, Xitoy ko‘tarildi, Kanada, Yaponiya, Janubiy Koreya va Fors ko‘rfazi davlatlari boy, Braziliya, Indoneziya, Nigeriya, Hindiston, Vyetnam kabi mamlakatlar rivojlanmoqda. Iqlim o‘zgarishi, pandemiyalar, terrorizm kabi zamonaviy tahdidlar BMT Nizomini yozilgan paytda tasavvur qilib bo‘lmas edi.
BMTning Nyu-Yorkdagi shtab-kvartirasini ko‘chirish muhim qadam bo‘lishi mumkin, bu xalqaro hamjamiyat ko‘p tomonlama tizimni AQSh ishtirokisiz saqlash niyatini ko‘rsatadi. Jeneva, Vena, Nayrobi yoki Rio-de-Janeyro kabi joylar tanlanishi mumkin, bu BMTni Global Janub markaziga olib keladi. Moliyalashtirish modeli ham o‘zgartirilishi kerak, chunki AQShning byudjetga 22% hissasi tashkilotni AQSh ichki siyosatiga bog‘lab qo‘ygan.
Yevropa Ittifoqi, Xitoy, Yaponiya, Fors ko‘rfazi davlatlari va rivojlanayotgan iqtisodiyotlar xalqaro tartib uchun o‘z ulushlarini to‘lashlari kerak. Bu islohotlar shoshilinch, chunki Eron va Venesuela inqirozlari, G‘azo va Sudan urushlari, Kongo mojarosi kabi vaziyatlar BMT Xavfsizlik Kengashining harakatsizligini ko‘rsatmoqda. Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha AQShning BMT Ramokonventsiyasidan chiqishi Green Climate Fund kabi mexanizmlarni xavf ostiga qo‘yadi.
Karib dengizi davlatlari (CARICOM) BMT shtab-kvartirasini ko‘chirish va moliyalashtirish islohotlari bo‘yicha rezolyutsiya taklif qilishi, bir fikrli davlatlarni yig‘ishi va Karib dengizi Adliya Sudini mustahkamlashi mumkin. Dunyo AQSh ichki siyosatini kutmasdan, o‘z institutlarini qurishi kerak. 1945-yilda AQSh qurishni tanlagan edi, 2026-yilda esa boshqa tanlov qildi – bu xalqaro tartibni o‘z zimmasiga olish uchun taklifdir.
Source: www.aljazeera.com