Navruz kelishi bilan O‘zbekiston shahar va qishloqlarining ko‘chalari tutun, karamel va uyg‘ongan tuproq hidiga to‘ladi. Bu kunlarda mahalla hovlilarida ulkan qozonlar o‘rnatilib, odatiy hayot bir kun davomida to‘xtab qoladi. Sumalak – bayramning asosiy marosim taomi – nafaqat oshpazlik mahoratini, balki ulkan sabr-toqat va maxsus hissiy kayfiyatni talab qiladi. An’anaviy tartibda bu makon – faqat ayollar uchun mo‘ljallangan hudud hisoblanadi. Erkaklar texnik qismni ta’minlab, og‘ir qozonlar ostiga o‘tin olib kelish va olovni ushlab turish bilan shug‘ullanayotganda, taomning o‘zi ayollar doirasida paydo bo‘ladi, bu yerda mehnat taqsimoti ming yillik tarixga ega bo‘lgan chuqur ramziylikni o‘z ichiga oladi.
Bu marosimning asrlar davomida nega ayollar tomonidan himoya qilinganligini tushunish uchun uning kelib chiqishiga – umid hidini taratuvchi afsonaga murojaat qilish kerak. Aytishlaricha, birinchi piyola sumalak bahorgi tunlarda chuqur onalik umidsizligidan paydo bo‘lgan. Ko‘p bolali beva ayol, Navruz arafasida bir hovuch un ham qolmagan holda, etti farzandining ochlikdan zaiflashayotganini ko‘rgan. Omborlarda faqat bir hovuch unib chiqqan bug‘doy qolgan, uni maydalash mumkin emas edi. Yig‘layotgan bolalarni qandaydir qilib tinchlantirish va ularga tez orada kechki ovqat borligiga ishontirish uchun u ulkan qozonni olovga qo‘yib, uni suv bilan to‘ldirib, tubiga oddiy daryo toshlarini tashlagan. Butun kechayu kun, o‘z kuchsizligini engib, u qoshiqni tubida tekis harakatlantirgan – toshlarning shovqini qozonda qaynayotgan go‘sht illuziyasini yaratgan. U alla qo‘shiqlar aytib, bolalarga "ovqat hozir pishadi" deb va’da bergan, ular uning ovozidan uyquga ketgunicha.
U ovqatni butun kecha aralashtirgan, charchoq mehnatni uzluksiz ibodatga aylantirgan. Ertalab charchagan ayol qisqa muddat uxlab qolganda, rivoyatga ko‘ra, o‘chog‘iga o‘ttiz farishta tushgan. Uning o‘zini tortmasligidan ta’sirlangan holda, ular kam miqdordagi donga hayot bag‘ishlab, suv va bug‘doyni qalin, oltin rangli nektarga aylantirgan, dunyo bundan shirinroq narsani tatimagan. Uyg‘onib, oila nafaqat ovqatni, balki osmondan kelgan sovg‘ani topgan, uning yuzasida qanot silkitishni eslatuvchi naqosh qotgan.
Shundan beri sumalak onalik kuchining ramzi hisoblanadi, u hech narsadan mo‘jiza yaratishga qodir. Ayol bu yerda nafaqat uy bekasi, balki asosiy qo‘riqchi sifatida ishtirok etadi, bilgan holda: bir vaqtlar o‘sha beva ayol toshlarni ovqatga aylantirgandek, uning sabr-toqati butun oilaning kelgusi yil davomidagi farovonligi uchun kafolat bo‘ladi. Aynan ayol qo‘llarining ijodiy kuchiga bo‘lgan bu ishonch bugungi kunda og‘ir jismoniy mehnatni oliy ijtimoiy marosimga aylantiradi.
Zamonaviy mahallalarda bug‘doy "sutini" qalin karamel massasiga aylantirish charchoqni bilmaydigan jarayon bo‘lib qolmoqda, chunki uning ortida birlik energiyasi turibdi. Bu deyarli bir kun davom etadigan sinov ayol qo‘llarida asta-sekin marosimga aylanadi, bu yerda qozon yonida yolg‘izlik uchun joy yo‘q. Ayollar – oq sochli buvilardan tortib yosh nabiralargacha – og‘ir yog‘och eshkak ("kepchi") yonida bir-birini almashtiradilar. Bunday meros o‘tishi jarayonni bir daqiqa ham to‘xtatmaslikka imkon beradi, avlodlar o‘rtasida ko‘rinmas ip yaratadi.
Xalq orasida sumalak atrof-muhitga sezgir reaktsiya beradi, deb ishoniladi, shuning uchun olov yonidagi tun har doim qo‘shiqlar, yaxshi rivoyatlar va kulgu bilan to‘ladi. Ayollarning muloyimligi va yorqin niyatlari bu yerda majburiy ingredientga aylanadi, chunki aytishlaricha, agar doira ichida bahs-munozara boshlansa, taom o‘zining olijanob ta’mi va rangini yo‘qotadi.
Bu hamjihatlik atmosferasi nafaqat qozon yonida band bo‘lganlarni, balki qo‘shnilarni, o‘tkinchilarni, tasodifiy mehmonlarni ham olovga jalb qiladi. An’anaga ko‘ra, olovga yaqinlashgan har bir kishi og‘ir yog‘och qoshiq bilan kamida bir necha aylanish qilishi kerak. Qalin bug‘doy massasi qizigan cho‘yan tubiga yopishib qolmasligi uchun qozonga bir hovuch toza daryo toshlari yoki po‘stlog‘idagi yong‘oq tashlanadi. Aynan shu paytda, toshlarning qozon devorlariga tekis urilishi ostida, eng sirli orzuni tilash odat tusiga kirgan.
Biroq asosiy intriga tong otar paytda, ko‘p soatlik qaynatish nihoyat tugaganda boshlanadi. Qozon ostidagi olov o‘chgan paytda eng mas’uliyatli bosqich – kutish boshlanadi. Qozon mato bilan zich yopiladi, sumalak o‘z bug‘ida "yetilishiga" imkon beriladi, ertalab esa yuzasida qotgan naqoshlar shaklida kutayotgan hal bo‘ladi. Faqat tajribali ko‘z yoki ayollarning sezgisi bu belgilarni ochishga qodir: chigal chiziqlar tarmog‘ida uchayotgan qushning konturlarini – yaxshi xabarlar uchun, yoki oilada qo‘shilishni va’da qiluvchi daraxt shoxlarini ko‘rishga harakat qilinadi. O‘sha kechasi olov yonida tilagan orzusi endi albatta ro‘yobga chiqadi, deb ishonadigan baxtli odamga keyinchalik o‘z piyolasida "texnik" toshlardan biri tushsa.
Ko‘rinmas narsalarni his qilish qobiliyatida sumalak tayyorlash nega asrlar davomida faqat ayollar ishi bo‘lib qolganligi savoliga javob yashaydi. Faqat ayol shunchalik uzoq kutishga, shunchalik samimiy ishonishga va oddiy donning uyg‘onishida chuqur ma’no ko‘rishga qodir.
Biroq marosim sirliligining ortida har doim dunyoviy g‘amxo‘rlik turibdi. Bu bahorgi marafon natijasi nafaqat uzoq qishdan keyin organizm uchun zarur bo‘lgan qimmatli vitaminli sovg‘a, balki haqiqiy birdamlik madhiyasiga aylanadi. Qozon ochilganda va birinchi porsiyalar piyolalarga solinganda, bayramning asosiy lahzasi – yaqinlar, qo‘shnilar va tasodifiy o‘tkinchilarni mehmon qilish boshlanadi.
Har bir shunday piyolada nafaqat qalin bug‘doy nektari, balki kechasi to‘plangan ayol qo‘llarining issiqligi, ularning qo‘shiqlari va yangi yil ham yangi pishirilgan sumalakdek tinch, yorug‘ va shirin bo‘lishiga bo‘lgan samimiy umid uzatiladi.
Source: podrobno.uz