NASAning Oyga qaytish dasturining muhim bosqichi – Artemis II missiyasi yakuniy bosqichga yaqinlashmoqda. Orion kosmik kemasi, ekipaj tomonidan "Integrity" deb nomlangan, 11-aprel kuni soat 00:07 GMT (10-aprel kuni kechqurun ET)da Yer atmosferasiga kirib, San-Diego qirg‘oqlari yaqinidagi Tinch okeaniga qo‘nishi rejalashtirilgan. Bu missiyaning eng muhim va xavfli bosqichi hisoblanadi.
Ekipajni qutqarish guruhlari vertolyotlar yordamida olib chiqib, USS John P Murtha amfibiya kemasiga o‘tkazadi. NASA qo‘nish uchun qat‘iy shartlarni belgilagan: to‘lqin balandligi 1,8 metrdan past, shamol tezligi soatiga 46 km dan past, 30 dengiz mili radiusida yomg‘ir va chaqmoq bo‘lmasligi kerak. Bu shartlar ekipajni xavfsiz qutqarish uchun zarur.
Artemis II – 1972-yildagi Apollo 17 missiyasidan beri birinchi marta NASA va Mudofaa vazirligi Oy dan qaytayotgan ekipajli kosmik kemani qutqarish operatsiyasini amalga oshiradi. Orion kapsulasi Yer atmosferasiga soatiga 38 300 km tezlikda kirib, Nyu-Yorkdan Tokiogacha 20 daqiqadan kamroq vaqtda uchish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Qaytish jarayonida kemaning xizmat moduli bir necha marta dvigatellarini ishga solib, yo‘lni aniq sozlaydi. Atmosferaga kirishdan bir necha soat oldin oxirgi sozlash amalga oshiriladi, shundan so‘ng astronavtlar himoya kostyumlarini kiyib, sayohatning eng qiyin qismiga – Yer atmosferasidan o‘tish va okeanga xavfsiz qo‘nishga tayyorlanadi.
Qo‘nishdan 42 daqiqa oldin ekipaj va xizmat modullari ajraladi, faqat ekipaj moduli Yerga tushishni davom ettiradi. Xizmat moduli atmosferada yonib ketadi, ekipaj moduli esa issiqlik qalqonini oldinga qaratadi. Atmosferaga kirganda, kema 10-15 daqiqada soatiga 38 367 km dan 523 km gacha sekinlashadi, keyin 11 parashyut ketma-ket ochilib, kapsulani soatiga 32 km tezlikka tushiradi.
Issiqlik qalqoni – Orion kemasining pastki qismidagi himoya qatlami bo‘lib, atmosferaga kirishda paydo bo‘ladigan 2700°C gacha bo‘lgan issiqlikni yutadi va tarqatadi. Bu issiqlik lava haroratidan ham yuqori. Orion maxsus Avcoat materialidan yasalgan ablyativ issiqlik qalqonidan foydalanadi, u asta-sekin yonib, issiqlikni olib ketadi va astronavtlarni himoya qiladi.
Biroq, 2022-yildagi ekipajsiz Artemis I missiyasidan so‘ng, muhandislar issiqlik qalqonidan kutilganidan ko‘proq material yo‘qolganini, shu jumladan chuqurchalar va yo‘qolgan qismlarni aniqladilar. Ba‘zi mutaxassislar, jumladan sobiq NASA astronavti Charlz Kamarda, bu muammoni hal qilinmasdan ekipajni uchirish juda xavfli deb hisoblaydi. NASA rahbarlari esa issiqlik qalqonining xatti-harakatini to‘liq tushunganliklarini va ekipajni xavfsiz saqlash choralarini ko‘rganliklarini ta‘kidlaydi.
Missiya rahbarlari issiqlik qalqonini almashtirish katta kechikishlarga olib kelgani uchun, buning o‘rniga kapsulning qaytish yo‘lini o‘zgartirishga qaror qilishgan. Tikroq va to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaytish yo‘li orqali Orion eng yuqori issiqlikdan tezroq o‘tadi, bu esa qalqonga tushadigan stressni cheklaydi va astronavtlar uchun xavfsizlikni oshiradi.
Atmosferaga kirish paytida kosmik kemani o‘rab olgan qizdirilgan ionlangan gaz radio signallarini bloklaydi, bu esa missiya boshqaruvi bilan aloqani vaqtincha uzadi. Ushbu "qora teshik" odatda 3-6 daqiqa davom etadi va bu vaqtda issiqlik qalqoni eng muhim ishni bajaradi. Astronavtlar bu vaqtda eng qiyin traektoriya bo‘ylab yolg‘iz qoladi.
Qo‘nishdan keyin astronavtlar Orion kapsulasidan chiqarilib, vertolyotlar orqali USS John P Murtha kemasiga olib ketiladi va tibbiy tekshiruvlardan o‘tkaziladi. Artemis II ekipaji qaytishni nafaqat yuqori texnik, balki chuqur hissiy lahza sifatida tasvirlaydi. Ular Yerdan uzoqda bo‘lgan tajribalari orqali sayyoramizning nozikligi va insoniyatning birgalikda yechim topish muhimligi haqida yangicha tushunchaga ega bo‘lishdi.
Source: www.aljazeera.com