AQSh prezidenti Donald Trump va Xitoy rahbari Si Szinpin 14-15 may kunlari Pekinda uchrashadi. Ushbu uchrashuv bir necha haftalik kechikishdan so‘ng bo‘lib o‘tmoqda, chunki avvalroq AQShning Isroil bilan Eronga qarshi urushi sabab bo‘lgan edi.
Muzokaralar asosan savdo munosabatlariga qaratilgan bo‘lib, bu AQSh prezidentining Xitoyga so‘nggi o‘n yil ichidagi ilk tashrifi hisoblanadi. So‘nggi yigirma besh yil ichida AQSh va Xitoy dunyoning asosiy super kuchlariga aylangan va ular o‘rtasidagi raqobat kuchaymoqda.
2001-yilda AQSh dunyodagi eng yirik eksportyor bo‘lib, 729 milliard dollarlik mahsulot sotgan bo‘lsa, Xitoy 266 milliard dollar bilan to‘rtinchi o‘rinda edi. Bugungi kunda Xitoy 3,59 trillion dollarlik eksport bilan birinchi o‘rinda, AQSh esa 1,9 trillion dollar bilan ikkinchi o‘rinda. 145 ta iqtisodiyot Xitoy bilan AQShdan ko‘ra ko‘proq savdo qiladi.
2024-yilda Xitoy 3,59 trillion dollarlik tovar sotib, 2,58 trillion dollarlik import qilgan va 1 trillion dollardan ortiq savdo profitsiti bilan dunyoda birinchi o‘rinda. AQSh esa 1,9 trillion dollarlik eksport va 3,12 trillion dollarlik import bilan katta savdo taqchilligiga ega. Trump ushbu taqchillikni o‘zining savdo tariflarini joriy etish uchun asos sifatida ishlatgan.
Ikkala davlat o‘rtasidagi savdo 2025-yilda 500 milliard dollardan oshgan bo‘lsa-da, keyinchalik o‘zaro tariflar tufayli pasaygan. Hozirda AQShning Xitoy importiga o‘rtacha samarali tarifi 31,6 foizni tashkil etadi. Xitoy esa AQSh energiya va qishloq xo‘jaligi eksportiga bir qator tariflar joriy qilgan.
Harbiy sohada AQSh dunyodagi eng yirik xarajatchi bo‘lib, 2025-yilda 954 milliard dollar sarflagan (YaIMning 3,1 foizi). Xitoy esa 336 milliard dollar (YaIMning 1,7 foizi) sarflagan. AQSh havo kuchlarida uch barobar ko‘p samolyotga ega, dengizda esa Xitoy ko‘proq kemalarga ega bo‘lsa-da, AQSh sifat jihatidan ustun.
Energiya iste’moli bo‘yicha Xitoy 48 477 TVt/soat bilan birinchi o‘rinda (80 foizi qazilma yoqilg‘i), AQSh esa 26 349 TVt/soat bilan ikkinchi o‘rinda. Yashil energiyaga sarmoya kiritishda Xitoy 290 milliard dollar bilan AQShni (97 milliard dollar) ortda qoldirgan.
Texnologiyalar sohasida AQSh sun’iy intellektga 109 milliard dollar sarmoya kiritgan va yetakchi AI modellari (ChatGPT, Gemini, Llama) bilan oldinda. Xitoy esa elektr avtomobillar bo‘yicha ustun: 2024-yilda Xitoyda sotilgan yangi avtomobillarning deyarli yarmi elektr bo‘lgan, AQShda esa atigi 10 foiz.
Noyob yer metallari zaxiralari bo‘yicha Xitoy 44 million tonna bilan dunyodagi eng yirik (jahon zaxiralarining yarmidan ko‘pi), AQSh esa 1,9 million tonna bilan yettinchi o‘rinda. Xitoy noyob yer metallarini qayta ishlashda ham yetakchi bo‘lib, bu unga katta ta’sir kuchini beradi.
Ikkala davlat BMT Xavfsizlik Kengashi, JST, XVF, G20 va APEC kabi tashkilotlarga a’zo. Xitoy ShHT va BRICSda, AQSh esa NATO, OECD, G7 va AUKUSda ishtirok etadi. Xitoy iqtisodiyoti davlat tomonidan boshqariladi, Trumpning “America First” modeli esa tariflar, soliq imtiyozlari va tartibsizliklarni kamaytirishga asoslangan.
Source: www.aljazeera.com