Payshanba kuni Pekinda AQSh prezidenti Donald Tramp va Xitoy yetakchisi Si Szinpin o‘rtasida muhim muzokaralar bo‘lib o‘tdi. Gazeta Berlindagi Karnegi markazi eksperti Temur Umarov bilan suhbatda ushbu uchrashuvning asosiy jihatlari, tomonlarning pozitsiyalari va kutilayotgan natijalar haqida batafsil ma’lumot berdi.
Ekspertning fikricha, AQSh prezidentining asosiy maqsadi – o‘zidan avvalgi rahbarlar erisha olmagan yutuqqa erishgan ilg‘or yetakchi sifatida ko‘rinishdir. Ya’ni, Xitoy bilan adolatli iqtisodiy yonma-yon yashashni ta’minlaydigan tarixiy kelishuvga erishish. Xitoy tomoni esa, aksincha, Vashington bilan munosabatlarda deeskalatsiyaga erishishni yoki hech bo‘lmaganda joriy status-kvo doirasida keskinlashuvni to‘xtatib turishni xohlaydi. Aniqrog‘i, AQSh tomonidan tariflar oshirilmasligiga, yangi sanksiyalar qo‘llanmasligiga va yangi eksport cheklovlari joriy etilmasligiga erishishdir.
Umarovning ta’kidlashicha, biror-bir keskin burilish yasaydigan kelishuvlarni kutish mumkin emas, ammo bir qator kelishuvlarga baribir erishiladi. Masalan, Alibaba, Tencent, ByteDance va JD.com kabi Xitoy kompaniyalari Nvidia chiplaridan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lgani haqida xabarlar bor. Bundan tashqari, xitoyliklar tomonidan AQSh qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sotib olish bo‘yicha kelishuvlar va samolyotlar bo‘yicha bitimlarni kutish mumkin. Kun tartibi keng ko‘lamli masalalarni o‘z ichiga oladi: sun’iy intellektni tartibga solishdan tortib, Tayvan bilan bog‘liq geosiyosiy muammolar, Yaqin Sharqdagi inqiroz va Ukrainadagi urush muhokamasigacha.
Xitoyning asosiy ustunligi – uning o‘sib borayotgan iqtisodiyoti. Hozir u avvalgi sur’atlar bilan o‘smayapti va ko‘plab muammolarni boshdan kechirmoqda, ammo o‘sishda davom etmoqda va ilgari Vashington so‘zsiz yetakchi hisoblangan sektorlarda muayyan yutuqlarni namoyish etmoqda. Vaqt Xitoy tomonida: agar hozirgi rivojlanish sur’atlari saqlanib qolsa, qaysidir nuqtada Xitoy dunyoning asosiy iqtisodiyotiga aylanishi va AQShdan o‘zib ketishi taxmin qilinadi. Pekin hech qanday global harbiy mojarolarda ishtirok etmayapti va shunga ko‘ra, ularga qo‘shimcha resurslar sarflamayapti. Yana bir muzokara richagi – kamyob metallar ustidan nazoratdir, chunki butun AQSh sanoatining, ayniqsa, harbiy mashinasining barqarorligi ularga bog‘liq.
AQShning asosiy koziri – Xitoy zaif vaziyatda bo‘lgan bir paytda u uchun juda ko‘p muammolarni yuzaga keltirish qobiliyatidir. Xitoy hali kredit inqirozidan keyin o‘zini to‘liq tiklagani yo‘q, o‘sish sur’atlarini qayta tiklamadi va, ehtimol, yaqin o‘n yilliklarda demografik inqirozga yuz tutadi. Ushbu og‘riqli nuqtalarga tariflar, eksport cheklovlari va boshqa sanksiyalar orqali bosim o‘tkazish mumkin. Vashington foydasiga xizmat qiluvchi muhim omil – Xitoyning Tayvan va Janubiy Xitoy dengizidagi manfaatlariga to‘sqinlik qila oladigan harbiy kuchdir.
AQSh siyosatidagi “China hawks” (Xitoyga nisbatan “lochinlar”) Pekinga nisbatan barcha yo‘nalishlarda qattiq strategiya qo‘llash zarur deb hisoblaydi. Ular inson huquqlari, Shinjondagi uyg‘urlarning ahvoli va shu kabi masalalar bo‘yicha Xitoyga bosim o‘tkazishga, shuningdek, Tayvan masalasida hech qanday yon bermaslikka chaqiradi. Trampning yondashuvi esa boshqacha: u har qanday muammoni kelishuv tuzish va yon berish mumkin bo‘lgan mavzu deb hisoblaydi. AQSh siyosiy doiralarida shunday xavotir borki, agar Xitoy Trampga ko‘plab iqtisodiy imtiyozlar va’da qilsa, u, masalan, Tayvan masalasida Oq uyning pozitsiyasini o‘zgartirishi mumkin.
Tramp ma’muriyati Rossiyani Xitoydan uzib qo‘yishni istashini ochiq aytgandi, ammo bu Vashington va Moskva o‘rtasida hamkorlik uchun poydevor yo‘qligi sababli sodir bo‘lmadi. Oq uy Kreml bilan yaqinlashishdek qadamni nima uchun tashlayotganiga mantiqiy tushuntirish topishga harakat qildi. Xitoy shunchaki Tramp qanday dalil keltirishni bilmay qolganda chiqaradigan “karta” rolini o‘ynaydi.
Ekspertning fikricha, Vashington Pekin orqali Putinga bosim o‘tkazishga harakat qilmaydi. Trampning tasavvurida uning Putin bilan munosabatlari joyida. Ukrainadagi urush tartibga solinishining cho‘zilayotgani esa ularning munosabatlari bilan emas, balki tashqi omillar bilan bog‘liq.
Markaziy Osiyo AQSh va Xitoy o‘rtasidagi hozirgi muzokaralarda hech qanday o‘rin tutmaydi, ammo bu muzokaralarning oqibatlari mintaqadagi odamlar hayotida va Markaziy Osiyo davlatlarining siyosiy pozitsiyasida o‘z aksini topadi. Muzokaralar natijasi ko‘plab odamlarga, ayniqsa, yirik shaharlarda yashaydigan, smartfonlar, elektrokarlar va boshqa texnologiyalardan foydalanadiganlarga daxl qiladi. Texnologik progress sur’atlari ham muzokaralar natijasiga bog‘liq.
Markaziy Osiyo davlatlarining siyosiy pozitsiyasiga kelsak, bir tomondan, dunyo yetakchilarining bir-biri bilan ziddiyatda bo‘lishi mintaqa mamlakatlari uchun foydali. Ular o‘zlarining geografik joylashuvidan foydalanib, qarama-qarshilikning barcha ishtirokchilari bilan aloqalarni saqlab qolishlari mumkin. Ikkinchi tomondan, qarama-qarshilik keskin pallasiga yetganda, bu taktika ish bermay qoladi. Masalan, Xitoy va Rossiyaga geografik hamda siyosiy yaqinlik mintaqa mamlakatlariga qarshi ishlay boshlaydi. Shu bois Markaziy Osiyo mamlakatlari muvozanatni saqlashi muhim.
Source: www.gazeta.uz