AQSh Davlat kotibi Marko Rubio Eronning Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan kemalardan to‘lov undirish rejasini qat’iy rad etdi. U bu xalqaro suv yo‘li ekanligini va hech bir davlat undan tranzit to‘lovi olishga haqli emasligini ta’kidladi.
Eronning Fors ko‘rfazi bo‘g‘ozi boshqarmasi (PGSA) AQSh bilan imzolangan kelishuv doirasida 60 kunlik muzokaralar davomida rejalashtirilgan to‘lovlarni to‘xtatishini e’lon qildi. Biroq, bu muddat tugagach, to‘lovlar joriy etilishi mumkinligi haqida xavotirlar saqlanmoqda.
Vashington va Tehron Shveytsariyada dushmanlikni to‘xtatish bo‘yicha dastlabki kelishuv imzoladi. 60 kunlik diplomatik jarayon sanksiyalarni yumshatish, Eron yadro dasturi va Hormuz bo‘g‘ozini boshqarish masalalarini o‘z ichiga oladi.
Pokiston va Qatar vositachiligidagi muzokaralar kelasi hafta, seshanba kuni qayta boshlanishi kutilmoqda. Hormuz bo‘g‘ozi kelajagi asosiy to‘siqlardan biri bo‘lib qolmoqda.
Urush davrida Eron bo‘g‘ozni samarali ravishda yopib qo‘ygan, bu dunyodagi eng muhim energiya yo‘lagi orqali yuk tashishni jiddiy buzgan va neft narxining keskin oshishiga sabab bo‘lgan. Tinchlik davrida bu yo‘l orqali dunyo neft va gazining beshdan bir qismi eksport qilinadi.
Eronning bosh muzokarachisi Muhammad Bag‘ir G‘olibaf urushdan keyingi tartib avvalgidan tubdan farq qilishini bildirgan. Ekspertlarning fikricha, Eron bo‘g‘oz ustidan nazoratni qo‘ldan bermaydi, chunki bu AQSh bilan mojarodagi eng katta bosim vositasi hisoblanadi.
Xalqaro huquq strategik suv yo‘llari orqali tranzit huquqini himoya qiladi va qirg‘oqbo‘yi davlatlariga oddiy o‘tish uchun to‘lov undirishni taqiqlaydi. Biroq, davlatlar tekshirish, navigatsiya yordami va xavfsizlik xizmatlari kabi muayyan xizmatlar uchun to‘lov olishlari mumkin.
Ekspertlarning ta’kidlashicha, Eron Turkiyaning Bosfor va Dardanel bo‘g‘ozlaridagi kabi xizmat to‘lovlarini joriy qilishi mumkin. Ammo Hormuz bo‘g‘ozi bir necha davlatlarning hududiy suvlaridan o‘tgani uchun bu murakkabroq.
Hozirda bo‘g‘oz orqali kema harakati urushdan oldingi darajadan ancha past. Kuniga 120-140 kema o‘tgan bo‘lsa, hozir bu ko‘rsatkich sezilarli darajada kam. Minalar xavfi ham harakatni cheklamoqda.
Eronlik ekspert Mostafo Xoshcheshmning aytishicha, Eron 60 kundan keyin xizmat to‘lovlarini joriy qilish niyatidan voz kechmaydi. Bu nafaqat pul, balki mintaqada o‘z qoidalarini o‘rnatish masalasidir.
Hormuz bo‘g‘ozi muammosi tinchlik bitimidagi yagona to‘siq emas. Yadro dasturi, mintaqaviy xavfsizlik va Eronning muzlatilgan aktivlari kabi masalalar ham hal qilinishi kerak.
Source: www.aljazeera.com