AQSh va Isroil rejimlari fevral oyi oxirida Eronga qarshi urush boshlaganidan beri global energetika sektori katta o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Neft narxlari 2022-yildagi Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan beri kuzatilmagan darajadan to‘rt oy oldingi holatga qadar tebranib turibdi.
Energetika yetkazib beruvchilar eron rejimining Hormuz bo‘g‘ozidagi nazorati tufayli muqobil savdo yo‘llarini topishga majbur bo‘ldi. Tinchlik davrida bu bo‘g‘oz orqali global neft va suyultirilgan gazning beshdan bir qismi o‘tadi. Tokiodan Nyu-Delhi va Londongacha hukumatlar yoqilg‘i narxining oshishidan aholini himoya qilish uchun favqulodda choralar ko‘rdi.
AQSh va Eron o‘rtasidagi davom etayotgan muzokaralar tinchlikka erishish umidini uyg‘otgan bo‘lsa-da, energetika ekspertlarining fikricha, urush allaqachon global energetika landshaftini uzoq muddatli va hatto doimiy o‘zgarishlarga olib keldi. Oksford universitetining sobiq neft savdogari Adi Imsirovichning aytishicha, “neft bozori hech qachon avvalgidek bo‘lmaydi”.
Hormuz bo‘g‘ozidagi tijorat kemalariga hujumlar uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda. Eron rejimi 17-iyundagi memorandumda kemalarning xavfsiz o‘tishini ta’minlashga “eng yaxshi harakat” qilishga rozi bo‘lgan bo‘lsa-da, keyinchalik muhim suv yo‘lini nazorat qilish huquqini bir necha bor da’vo qildi. 24-iyunda 70 dan ortiq o‘tish bilan rekord darajaga erishilgan bo‘lsa, dam olish kunlaridagi hujumlardan keyin dengiz harakati keskin kamaydi.
Energetika yetkazib beruvchilar Saudiya Arabistonining Sharq-G‘arb quvuri, BAAning Abu-Dabi xom neft quvuri va Iroq-Turkiya quvuri orqali eksportni oshirishga harakat qilmoqda, ammo ularning umumiy quvvati urushdan oldin bo‘g‘oz orqali kuniga o‘tadigan 20 million barrel neftdan ancha past. Londonning Qirollik Birlashgan Xizmatlar instituti tadqiqotchisi Den Marksning fikricha, bo‘g‘ozdagi tranzitga nisbatan “uzoq muddatli” xavotir saqlanib qoladi.
Urushning yana bir kutilayotgan natijasi – mamlakatlarning qazib olinadigan yoqilg‘idan qayta tiklanadigan energiya manbalariga o‘tishini tezlashtirishdir. BMT iqlim bo‘yicha amaldori Simon Stiell mojaro “global qayta tiklanadigan energiya bumini kuchaytirayotganini” ta’kidladi. 2025-yilda global qayta tiklanadigan energiya quvvati rekord darajaga yetdi, qo‘shilgan quvvatning 86 foizi qayta tiklanadigan manbalarga to‘g‘ri keldi.
Xitoy qayta tiklanadigan energiya komponentlari bo‘yicha dunyodagi eng yirik eksportyor bo‘lib, shamol turbinalari, quyosh panellari va energiya saqlash batareyalarining 80 foizdan ortig‘ini ishlab chiqaradi. Urush “diversifikatsiyalangan energiya aralashmasining qiymati haqida ob’ektiv saboq” berdi, deydi Piter son instituti katta ilmiy xodimi Moris Obstfeld. AQSh va Qatar urushdan keyin yetakchi energetika yetkazib beruvchilar sifatida o‘z mavqeini mustahkamlashi mumkin.
Source: www.aljazeera.com