Ukrainadagi urush va Eron mojarosining oqibatlari NATO sammitining asosiy kun tartibidagi masalalardir. Ammo seshanba kuni Bosh kotib Mark Rutte sahnaga chiqishidan ancha oldin, NATOning eng qudratli shaxsi allaqachon ohangni belgilab qo‘ygan edi.
“AQShning bu bir tomonlama yo‘ldan davom etishi kulgili, chunki munosabatlar o‘zaro emas”, — dedi AQSh prezidenti Donald Tramp o‘tgan hafta oxirida. “Ular biz uchun u yerda bo‘lmagan!!!”
32 transatlantik tashkilot rahbari seshanba kuni Anqarada ikki kunlik sammitga yig‘ilar ekan, harbiy ittifoq a’zolari va Qo‘shma Shtatlar o‘rtasidagi sovuq munosabatlar uning kelajagiga soya soladigan eng katta muammo sifatida namoyon bo‘ldi.
NATO sammit uchta ustuvor yo‘nalishga e’tibor qaratishini aytmoqda: mudofaa investitsiyalarini oshirish, Yevropaning mudofaa sanoat bazasini kengaytirish va Ukrainaga uzoq muddatli harbiy yordamni ta’minlash. Uchrashuv ittifoqchilar o‘tgan yili yalpi ichki mahsulotning besh foizini mudofaaga sarflashga va’da berganidan keyin bo‘lib o‘tmoqda, Yevropa ittifoqchilari va Kanada 2025 yilda nominal ko‘rinishda mudofaa investitsiyalarini 139 milliard dollarga oshirdi.
Ammo muzokaralar Trampning AQShni NATOdan chiqarish tahdidlari va qo‘shinlar va qurollarni Yevropadan olib chiqish rejasi soyasida o‘tadi. 1 may kuni Pentagon Germaniyadan 5000 ga yaqin qo‘shinni olib chiqishni e’lon qildi, bu “Departamentning Yevropadagi kuch tarkibini chuqur ko‘rib chiqish”dan so‘ng amalga oshirildi.
“Men ittifoqning uzilish nuqtasida ekaniga ishonmayman”, dedi Germaniya Marshall Jamg‘armasining taniqli xodimi Ian Lesser. “Ammo u chuqur o‘zgarishlar davriga kirmoqda.”
Trampning NATOga nisbatan shubhasi yangi emas, ammo Eron bilan so‘nggi mojaro ittifoq ichidagi keskinlikni kuchaytirdi. U Yevropa ittifoqchilarini Vashingtonni harbiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashdan bosh tortgani, xususan, Hormuz bo‘g‘ozini ochish harakatlarida qatnashishni rad etgani uchun qayta-qayta tanqid qildi.
Yana bir asosiy kelishmovchilik manbai — harbiy xarajatlar. Payshanba kuni Tramp mudofaa ittifoqini yana tanqid qilib, Vashingtonning NATOga boshqa mamlakatlardan ko‘ra ko‘proq pul sarflashi, ularni himoya qilish uchun “bundan hech qanday foyda olmasdan” “kulgili” ekanini aytdi.
Mutaxassislarning fikricha, AQSh NATOga nisbatan o‘z pozitsiyasini o‘zgartirgan bo‘lsa-da, undan chiqib ketish ehtimoli past, chunki buning uchun huquqiy va siyosiy to‘siqlar mavjud, ayniqsa mamlakat Kongress nazoratini kim saqlab qolishini belgilaydigan asosiy oraliq saylovlarga tayyorgarlik ko‘rmoqda.
Rasmiy ravishda chiqish uchun Trampga AQSh Senatida uchdan ikki ko‘pchilik yoki Kongress akti kerak bo‘ladi — bu stsenariylar yaqin orada amalga oshishi dargumon, chunki NATO Vashingtondagi ikkala asosiy partiyaning ko‘plab qonunchilari orasida keng qo‘llab-quvvatlanmoqda. “AQShning Yevropa xavfsizligida ishtirok etishi va NATOda asosiy rol o‘ynashi uning manfaatiga — va bu Vashingtondagi ikkala partiyada ham umumiy qarash”, dedi Lesser.
Yevropaliklar o‘n yilliklar davomidagi ittifoqqa asoslangan ishonchni tiklashdan voz kechgan, ammo bu sammitni rejalashtirish uchun imkoniyat deb umid qilmoqda, dedi Karnegi Xalqaro Tinchlik Jamg‘armasining Yevropa dasturining katta ilmiy xodimi Sofiya Besh.
“Ular hali ham umid qiladigan yagona narsa — bu ko‘proq bashorat qilish imkoniyati. Ular Amerikaning Yevropaga bo‘lgan majburiyati o‘zgarayotganini qabul qilishdi; ular xohlagan narsa — bu o‘tishning yanada tartibli versiyasi”, dedi Besh. “Buning ortidagi qo‘rquv asosli: AQSh boshchiligidagi NATOdan Yevropa boshchiligidagi NATOga noto‘g‘ri topshirish to‘xtatish va mudofaa bo‘shlig‘ini ochadi.”
AQSh yordamining potentsial qisqarishi haqidagi xavotirlarga qaramay, Yevropa ittifoqchilari himoyasiz qolmaydi. Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi Yevropaning mudofaa sanoat bazasining zaifligini va ko‘plab NATO a’zolarining muhim harbiy qobiliyatlar uchun Vashingtonga qanchalik bog‘liqligini ochib berdi. Shu bilan birga, transatlantik munosabatlardagi takroriy keskinliklar — NATO ichidagi nizolardan Trampning Grenlandiyani egallash tahdidlarigacha — Yevropaning katta strategik avtonomiyasiga intilishni kuchaytirdi. Natijada, Yevropa ittifoqchilari o‘rtasida mudofaa xarajatlari 2020 va 2025 yillar oralig‘ida 62 foizga oshdi.
Shunga qaramay, asosiy qobiliyat bo‘shliqlari saqlanib qolmoqda. Xalqaro Strategik Tadqiqotlar Instituti (IISS) ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropa mamlakatlari uzoq masofali zarba berish qobiliyatlari, razvedka, kuzatuv va tanib olish, sun’iy yo‘ldosh aktivlari, logistika va integratsiyalashgan havo va raketa mudofaasi uchun AQShga katta darajada tayanishda davom etmoqda.
Bu bo‘shliqlarni yopish uzoq muddatli muammo bo‘ladi. IISS hisob-kitoblariga ko‘ra, eng muhim AQSh an’anaviy harbiy qobiliyatlarini almashtirish taxminan 1 trillion dollar talab qiladi va o‘n yil yoki undan ko‘proq vaqt olishi mumkin. Yevropaning mudofaa sanoati ishlab chiqarishni etarlicha tez kengaytirishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda, ko‘plab qurolli kuchlar esa ishga olish va saqlash bilan kurashishda davom etmoqda.
Source: www.aljazeera.com