Janubiy Sudanning asosiy neft qazib olish hududi bo‘lgan Unity shtatida yillar davomida davom etayotgan suv toshqinlari halokatli suv ifloslanishiga olib keldi. Mahalliy jamoalar, olimlar va tibbiyot xodimlari muammoga yechim izlashga urinmoqda, biroq inqirozning uzoq muddatli oqibatlari hali to‘liq aniqlanmagan.
Bentiu qishlog‘i, Sudan bilan chegaradosh Unity shtatining poytaxti, ilgari bir necha ming kishilik aholiga ega edi. 2013-yildan beri urush va zo‘ravonliklar tufayli bu yerga 140 mingdan ortiq ko‘chirilgan odam boshpana topdi. BMTning bir qancha idoralari, jumladan Xalqaro Migratsiya Tashkiloti (XMT), Qochqinlar bo‘yicha BMT Oliy komissarligi (UNHCR) va BMT Bolalar jamg‘armasi (UNICEF) bu yerda faoliyat yuritib, tinch aholini himoya qilish lagerini (POC) boshqaradi.
Lagerda vaqtinchalik iskala yonida bolalar o‘ynamoqda, qayiqlar kunlik baliq ovini olib keladi. Oziq-ovqat xavfsizligi asosiy tashvish bo‘lib qolmoqda. Har kungi ov ikki turga bo‘linadi: yangi va sog‘lom baliqlar hamda ifloslangan deb hisoblanganlar. Lager aholisi Simon Gatkuothning aytishicha, neft konlari yaqinida ovlangan baliqlar ifloslangan: "Ularni pishirganda, sho‘rva ba’zan penitsillin hidini chiqaradi. Ammo boshqa ilojimiz yo‘q. Biz yeyishimiz kerak, chunki muqobil yo‘q".
Osmondan qaralganda, POC lageri ulkan ko‘lga aylangan hududda sun’iy orolga o‘xshaydi. Unity shtatining ko‘chmanchi jamoalari uzoq vaqtdan beri Sudd botqoqligi deb nomlanuvchi dunyodagi eng katta suv-botqoq hududlaridan birida mavsumiy suv toshqinlariga moslashgan. Ammo 2021-yilda iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq misli ko‘rilmagan suv toshqinlari mintaqadagi qishloq xo‘jaligi yerlarini suv ostida qoldirdi, minglab chorva mollarini o‘ldirdi.
Bir yil avval Uganda hukumati Viktoriya ko‘lida suv sathi ko‘tarilishi sababli Oq Nil daryosiga katta hajmdagi suv chiqarish zarurligi haqida ogohlantirgan edi. Ammo Janubiy Sudan, dunyodagi eng qashshoq davlatlardan biri, toshqinlarga qarshi kurashish uchun zarur bo‘lgan to‘g‘onlar, suv nazorati tizimlari va infratuzilmaga ega emas edi. Shu kungacha o‘sha toshqin suvlari qaytmagan.
XMT tomonidan qurilgan oddiy damba POC lagerini suv bosgan tekislikdan ajratib turadi. Bu yerdagi odamlar charchagan ko‘rinadi: avval urush, keyin suv toshqini ularni ko‘chirishga majbur qildi, hozir esa ular gumanitar yordamga qaram bo‘lib qolgan. So‘nggi yillarda yana bir falokat yuzaga keldi: 2021-yilgi suv toshqinlari Unity shtatidagi neft konlarini ifloslantirdi.
Geofazoviy tahlil shuni ko‘rsatdiki, 2021-yilgi halokatli suv toshqinlari paytida mintaqadagi 400 dan ortiq neft quduqlaridan 159 tasi suv ostida qolgan, bu hududdagi neft qazib olish infratuzilmasining taxminan 41 foizini tashkil etadi. DW va PlaceMarks Africa tashkilotining qo‘shma tahliliga ko‘ra, 50 dan ortiq quduq hali ham suv ostida qolmoqda. Bu yuz minglab odamlar ichimlik suvi, ovqat pishirish va baliq ovlash uchun foydalanadigan daryolar va ko‘llarning neft konlari bilan ifloslanishiga olib kelmoqda.
Tadqiqotchi Marko Gatkuothning ta’kidlashicha, "ko‘plab hayvonlar bu ifloslanish tufayli nobud bo‘lmoqda, odamlar ham unga bog‘liq alomatlardan aziyat chekmoqda. Bularning barchasi ko‘rinib turibdi, ammo bizda hali yetarli dalil yoki epidemiologik tadqiqotlar yo‘q". Kenyatta universiteti tadqiqotchisi Bul Duot Kuer tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda Bentiu va Rotriak atrofidagi daryolarda qo‘rg‘oshin konsentratsiyasi litriga 18 mikrogrammgacha aniqlangan, bu Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan belgilangan me’yordan deyarli ikki baravar ko‘p.
Rotriak aholi punkti atrofidagi suvlar ayniqsa ifloslangan. Mahalliy aholi vakili Anna Nyashing Bulning so‘zlariga ko‘ra, ular foydalanadigan suvda ko‘pincha "yuzada qora plyonka" bor, bu uning oilasini tez-tez kasal qiladi. Bentiu kasalxonasida shifokorlar tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan bolalar sonining ko‘payganini qayd etishgan. 19 yoshli Nyapuka Niosning yangi tug‘ilgan chaqalog‘ida qo‘l va labda ko‘rinadigan nuqsonlar bor. Uning so‘zlariga ko‘ra, "bu Xudoning irodasi".
Rubkona okrugi sog‘liqni saqlash xizmati direktori Dorgan Patai "suv toshqinlaridan beri ko‘proq homila tushishi va nuqsonli bolalar tug‘ilishini ko‘rmoqdamiz", deydi. Biroq, bu holatlar atrof-muhit ifloslanishi bilan bog‘liqligini tasdiqlovchi keng qamrovli tadqiqot o‘tkazilmagan. JSST muntazam sog‘liqni saqlash kuzatuvi ma’lumotlarini tahlil qilishda Unity shtatida homila tushishi yoki boshqa anomaliyalar bo‘yicha statistik ahamiyatga ega o‘sish aniqlanmaganini ta’kidlaydi.
Janubiy Sudan parlamenti yuqori palatasi Davlatlar Kengashi raisining birinchi o‘rinbosari Ayen Mijok Kiir yillar davomida hukumatni neft ishlab chiqarishning ekologik oqibatlari uchun javobgarlikka tortishga harakat qilmoqda. U 2024-yilda prezident Salva Kiirni tug‘ma nuqsonlar va neft ifloslanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tekshirishga undashga muvaffaq bo‘ldi, ammo vazirliklar yig‘ilishlariga qaramay, hech narsa o‘zgarmadi. "Yana bu haqda gapirsam, nima o‘zgaradi? Men juda ko‘p gapirdim, juda ko‘p intervyu berdim, lekin hech narsa bo‘lmadi", deydi u.
Janubiy Sudan mustaqillikka erishganidan 15 yil o‘tib ham neft qazib olish hududlarida samarali ekologik monitoring va sog‘liqni saqlash standartlari mavjud emas. Mintaqada mojaro va azob-uqubatlar davom etar ekan, global isish oqibatlarini hal qilish orzu bo‘lib qolmoqda. Janubiy Sudan ko‘plab jabhalarda suvdan yuqori turishga urinmoqda.
Source: www.dw.com