Eron hukumati so‘nggi paytlarda AQSh va Isroilning hujumlariga javoban Hormuz bo‘g‘ozidagi dengiz harakatini to‘xtatish bilan tahdid qilmoqda. Biroq, mutaxassislarning fikricha, bu bo‘g‘ozni uzoq muddatli to‘sib qo‘yish Eronning o‘z iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Eronning neftdan tashqari savdosining 70 foizi Hormuz bo‘g‘ozi orqali kirish imkoniyatiga bog‘liq portlar orqali amalga oshiriladi, deydi London asosidagi “Eron International” nashriyotining gaz va iqtisodiyot tahlilchisi Dalga Xatinoglu. Energetika mutaxassisi Sara Vaxshurining ta’kidlashicha, bo‘g‘ozni yopish mamlakatning o‘zi uchun zararli bo‘ladi, chunki asosiy oziq-ovqat importi va eksportining katta qismi Xitoy va Hindistonga yo‘naltirilgan.
AQSh va Isroilning Eronni hujumga boshlaganidan keyin neft va gaz narxlari keskin ko‘tarildi. Mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‘ra, agar Hormuz bo‘g‘ozidagi harakatlar juda xavfli bo‘lib qolsa, bir barrel neftning narxi 100 AQSh dollariga (86 yevro) yoki undan ham yuqori ko‘tarilishi mumkin. Jahon neftining 20 foizi ushbu dengiz yo‘li orqali tashiladi, ularning 80 foizdan ortig‘i Osiyo mamlakatlariga, asosan Xitoy, Hindiston va Yaponiyaga boradi.
Bo‘g‘ozning yopilishi nafaqat neft jo‘natmalarini, balki aviatoplivo va suyuq tabiiy gaz (LNG) yetkazib berishini ham to‘xtatishi mumkin. Eron International ma’lumotlariga ko‘ra, Yevropaning aviatoplivosining 30 foizi va global LNGning 20 foizi ushbu yo‘l orqali tashiladi. AQSh, Yevropa Ittifoqi a’zolari, Buyuk Britaniya, Yaponiya va Kanada kabi ko‘plab mamlakatlar bir necha haftalik vaqtinchalik uzilishlar uchun strategik zaxiralarga ega.
Eron 1979 yildagi Islom inqilobidan beri G‘arb sanksiyalariga duch kelmoqda, 2006-2015 yillarda esa yadro dasturi tufayli BMT sanksiyalari qo‘llanildi. 2016-2018 yillarda sanksiyalar yengillashtirildi, ammo AQSh prezidenti Donald Tramp mamlakatni Qo‘shma Harakat To‘g‘risidagi Umumiy Reja (JCPOA) tuzilmasidan chiqarib yuborganidan keyin qat‘iy sanksiyalarni qayta joriy qildi.
G‘arb sanksiyalari cheklovlarga rioya qilmaydigan davlatlarga nisbatan jazolar qo‘llanilmasligi sababli Eron uchun savdo qilish imkoniyatini saqlab qoldi. Bu Eronning eksportining 80 foizdan ortig‘ini Xitoyga jo‘natishiga olib keldi. Hozirda Xitoy Eron, Venesuela va Rossiya neftining eng yirik xaridoridir. G‘arb sanksiyalari bu uch mamlakatni neftni chegirmali narxlarda sotishga majbur qildi, bu esa Eronning eksport daromadlarini pasaytirdi.
Qatar universiteti professori Nikolay Kozhanovning ta’kidlashicha, Xitoy hozirda Eronning neft eksporti uchun ajralmas hayotiy liniyadir, chunki u sanksiyalangan neftning asosiy qismini sotib oladi. Shuning uchun Xitoyning iqtisodiy rivojlanishi Eron uchun har qanday yangi BMT sanksiyalaridan ko‘ra muhimroqdir. Sanksiyalar, shuningdek, Xitoyga neft importini diversifikatsiya qilish imkonini berdi.
Kozhanovning ta’kidlashicha, sanksiyalar Eronning iqtisodiy bardoshiga qaramay, uni zaiflashtirdi, chunki ular yangi texnologiyalar, xalqaro moliyalashtirish va investitsiyalarga kirishni qat’iy cheklaydi. Bu uzoq muddatda uning neft ishlab chiqarishini kamaytiradi. Eron global neft bozorlarida ishtirok etishda davom etishi mumkin, ammo tuzilma jihatidan zaiflashgan, yuqori chegirmali etkazib beruvchi sifatida, barqaror hajmlarni birlik daromadining pasayishi uchun almashishi mumkin.
Source: www.dw.com