O‘zbekiston suv xo‘jaligi vaziri Shavkat Hamroyev Kun.uz nashriga bergan katta intervyusida mamlakatdagi suv tanqisligi, qishloq xo‘jaligida suvni tejash va oqilona foydalanish, Orolbo‘yi loyihalari, Afg‘onistonda qurilayotgan Qushtepa kanali, Rogun GES va boshqa dolzarb masalalar haqida fikr bildirdi. Vazirning ta’kidlashicha, Afg‘onistonda qurilayotgan kanalning o‘zi muammo emas, asosiy masala qo‘shnilar kelajakda qancha suv olishlarida.
Intervyu suv xo‘jaligi va qishloq xo‘jaligi uchun suv ta’minoti prognozlari bilan boshlandi. Hamroyevning so‘zlariga ko‘ra, bahor yog‘ingarchiliklarga boy bo‘lsa-da, agar infratuzilma – dala va polizlarga suv olib boradigan kanallar, sug‘orish nasoslari, yer holati – suvni qabul qilishga tayyor bo‘lmasa, barcha sa’y-harakatlar befoyda bo‘ladi. Vazir xalq maqolini keltirib: “Otang mirzabo‘shi bo‘lsa ham, o‘z ariqni chuqurroq qazish kerak”, ya’ni muhimi suvning miqdori emas, balki uni dalalarga yetkazish usuli, deb hisoblaydi.
Ekspertlar O‘zbekistonda ariq va kanallarni betonlash haqida turli fikrlarni bildiradi. Ba’zilar betonlash qimmatga tushishini va plastik quvurlar orqali suvni joyiga yetkazish samaraliroq ekanligini ta’kidlaydi. Hamroyev bunga javoban mamlakatda ikkala tajribadan ham – betonlash va plastik quvurlardan ham foydalanilayotganini aytdi. U shuningdek, mavjud suvning kamida 30-40 foizi tuproqqa singib ketish va bug‘lanish hisobiga yo‘qotilishini, betonlash esa bu yo‘qotishlarni kamaytirishini qo‘shimcha qildi.
Markaziy Osiyo bo‘yicha suv muammosi muhim mavzu bo‘lib, aholi soni o‘sishi, suvga talabning doimiy yuqoriligi va iqlim o‘zgarishlari bilan bog‘liq. Hamroyevning aytishicha, so‘nggi 9-10 yil ichida mintaqaviy muloqot tiklandi, garchi ilgari hech qanday muloqot bo‘lmagan. “Biz qiyin vaqtlarda ham birgamiz”, deb u ta’kidladi. Vazir misol keltirib: “Qishda biz elektr energiyasini beramiz, yozda suv olamiz. Kelishuvlarsiz ishlay olmaymiz”.
Orol falokati haqida gap ketganda, vazir Orolning SSSRning noto‘g‘ri suv siyosati tufayli qurib qolgan degan taxmin bilan to‘liq rozi emasligini bildirdi. Hamroyevning fikricha, asosiy sabab ekologik omillar bo‘lib, u: “Buni butunlay noto‘g‘ri suvdan foydalanishga yuklab bo‘lmaydi: agar, aytaylik, 20 foiz suv paxta dalalariga olingan bo‘lsa, qolgani qayerga ketdi? Bu arifmetikaga to‘g‘ri kelmaydi. Orol ekologik omillar tufayli quridi va uzoq yillar o‘tgach, tabiat tiklanishi mumkin”, dedi.
Rossiya Fanlar akademiyasi akademiklari tomonidan Sibir daryolarini burish orqali Orol dengizini to‘ldirish loyihalari muhokama qilingan. Kun.uz so‘rovi bo‘yicha ekspertlar buni mutlaqo amalga oshirib bo‘lmas deb baholagan. Hamroyev ham bu haqda: “Bu ilgari ham muhokama qilingan – Sibir daryolarini burish. Bu noto‘g‘ri, amalga oshirib bo‘lmas”, deb fikr bildirdi.
Afg‘onistonda 2021-yilda hokimiyat “Tolibon”ga o‘tgach, O‘zbekiston vaqtincha hukumat bilan muloqotni uzmadi. Keyinchalik Afg‘oniston o‘z suv ehtiyojlarini qondirish uchun kanal qurishni e’lon qilib, ishlarni boshladi. Qushtepa kanali qurilishi keng munozaralarga sabab bo‘ldi, ayniqsa Markaziy Osiyoda suv muammosi allaqachon keskin bo‘lgan sharoitda. Hamroyevning ta’kidlashicha, Afg‘oniston kanal qurish huquqiga ega, lekin masala ular qancha suv olishlaridadir. U: “Ha, muammo yo‘q, ular suv olish huquqiga ega. Men o‘zim to‘rt marta Afg‘onistonga ishchi guruhi bilan bordim, u yerda ular O‘zbekistonning katta yordamini his qilishlarini aytishadi va suv qanday qilib o‘rtamizda katta muammo bo‘lishi mumkinligini so‘rashadi. Bilasizmi, masala kanal qurishda emas, balki daryodan qancha suv olinishidadir. Biz bu haqda aniq kelishib olishimiz kerak”, dedi.
Vazir qo‘shimcha qilib, agar daryodan 2 milliard kubometr suv olinadigan bo‘lsa, bu normal va O‘zbekistonga ta’sir qilmaydi, lekin agar olish 4 milliard kubometrga yetadigan bo‘lsa, qishloq xo‘jaligida suv tanqisligi xavfi yuqori bo‘ladi. Buning oldini olish uchun hozirdanoq kelishib olish zarur. U shuningdek: “Aslida ular loyihani 2028-yilga tugatishni rejalashtirgan edi, lekin u to‘xtatildi. Kanal qurilishi tugagach, suvni hali ham nasoslar yordamida dalalarga yetkazish kerak bo‘ladi, ularning elektr energiyasi bilan muammolari bor”, deb qo‘shimcha qildi.
O‘zbekistonning birinchi prezidenti davrida Rogun GES Tojikiston bilan munosabatlarda siyosiy muammoga aylangan. Prezident Karimov O‘zbekiston GES qurilishiga rozilik bermasligini aytganidan keyin munosabatlar deyarli tirbandlikka uchragan. Ikkinchi rahbariyat Tojikistonga ishongan, Tojikiston esa hech qachon qo‘shnini suvsiz qoldirmasligini kafolatlangan. Biroq, GES qurilishi barcha xavfsizlik standartlariga qat’iy rioya qilinishi muhim. Hamroyev: “Bilasizmi, men o‘zim Tojikistonga bordim va hamma narsani o‘z ko‘zim bilan ko‘rdim. Ularda ichkaridan hatto eng kichik yoriq va siljishlarni ham bartaraf etishga imkon beradigan texnologiyalar bor”, dedi, bu GES xavfsiz qurilayotganiga ishora qilib.
Source: kun.uz