1920-yillardan boshlab Eron ikki muhim siyosiy bosqichdan o‘tdi, ular mamlakatning ichki tuzilishi va xalqaro munosabatlarini shakllantirdi. Birinchi bosqich 1925-yilda Rezo Xon Pahlaviy tomonidan boshlangan va 1979-yilgi inqilob bilan yakunlangan Pahlaviylar monarxiyasi edi. Bu davrda Eron dunyoviy, modernizatsiya qilinayotgan va G‘arb ittifoqchisi sifatida rivojlandi. Tehron 1948-yilda Isroilni tan oldi, G‘arb bozorlariga neft yetkazib berdi va Vashingtunning Fors ko‘rfazidagi asosiy hamkori bo‘lib xizmat qildi.
Pahlaviylar loyihasining markazida monarxiya legitimligini Islomga emas, balki qadimgi Fors imperiyasi merosiga bog‘lash urinishi edi. Muhammad Rezo Shoh Pahlaviy o‘z hukmronligini miloddan avvalgi V asrda yashagan Axomaniylar imperiyasi bilan bog‘ladi. 1971-yilda Persepolisdagi tantanalar bu da‘voning eng dramatik ifodasi bo‘ldi. Biroq, modernizatsiya va imperatorlik dabdabasi ostida shoh mutlaq hokimiyatga ega edi. SAVAK maxfiy politsiyasi qiynoqlar va repressiyalar bilan mashhur edi. 1978-1979-yillardagi ommaviy norozilik namoyishlari paytida shohning barcha geosiyosiy hamkorlari unga yordam bermadi.
Shoh hukmronligi qulaganidan keyin yangi tuzum — Islom Respublikasi paydo bo‘ldi. U Ayatulloh Ruhulloh Xomeyniyning “veloyat-e faqih” (islom huquqshunosining vasiyligi) g‘oyasi asosida qurildi. Bu ikkinchi shia davlati bo‘lib, uning asosiy maqsadi islom qonunlarini nafaqat diniy, balki siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotga ham tatbiq etish edi. Pahlaviylar AQSh va Isroil bilan ittifoq tuzgan bo‘lsa, Islom Respublikasi o‘zini ularga qarshi qurdi. “Qarshilik o‘qi” deb ataladigan Livanidagi Hizbulloh, Gazadagi Hamas, Yamandagi Husiylar kabi guruhlarga qo‘llab-quvvatlash uning tashqi siyosatini belgiladi.
Iqtisodiy jihatdan rejim Sharqqa qaradi, Xitoy modeliga o‘xshash siyosiy avtoritarizm va davlat boshqaruvi ostidagi iqtisodiyotni maqsad qildi. Bu mustaqillik katta narxga tushdi: respublikaga 3600 dan ortiq turli sanksiyalar qo‘llanildi, bu oddiy eronliklarning hayotini vayron qildi. Eron-Iroq urushi (1980-1988), 2025-yil iyun oyidagi Isroil va AQSh bilan 12 kunlik urush va 28-fevralda boshlangan davom etayotgan mojaro kabi uchta yirik qurolli mojarolar mamlakatni chuqur qamal psixologiyasiga olib keldi.
Bugungi kunda Islom Respublikasi na 1980-yillardagi ishonchli inqilobiy kuch, na o‘z ziddiyatlarini cheksiz boshqarishga qodir barqaror diniy davlatdir. So‘nggi 20 yil ichidagi ommaviy norozilik namoyishlari ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy savollarni ko‘tardi. Uning mintaqaviy ta‘siri pasaymoqda, yadro dasturi to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy to‘qnashuvga olib keldi, sanksiyalar va endemik korruptsiya tufayli vayron bo‘lgan iqtisodiyoti xalq roziligini sotib olish uchun zarur bo‘lgan farovonlikni ta‘minlay olmaydi.
Kelajakda bir necha stsenariylar mumkin. Hozirgi shaklda saqlanishi, isloh qilingan Islom Respublikasi shia teologik identifikatsiyasini saqlab, eng ziddiyatli pozitsiyalardan voz kechishi yoki parchalanish, fuqarolar mojarosi va hokimiyat bo‘shlig‘i kabi tartibsiz stsenariylar yuzaga kelishi mumkin. Eronning keyingi bobini na chet el kuchlari, na ruhoniylar, na norozilik harakati yolg‘iz yozmaydi. Bu barcha ichki va tashqi, tarixiy va zamonaviy kuchlarning to‘qnashuvidan paydo bo‘ladi. Bu yangi eronliklar lahzasini noma‘lumlikka sakrashdir.
Source: www.aljazeera.com