Fors ko‘rfazidagi bir qancha davlatlar, Eron, Isroil va AQSh o‘rtasidagi urush tufayli, mahalliy aholidan «xoin» deb topilganlarning fuqaroligini bekor qila boshladi. Ammo bu xavfsizlik chorasimi yoki siyosiy muxolifatni bostirish usulimi?

Bahraynlik sobiq siyosatchi Javod Fayruz o‘zining fuqaroligidan mahrum etilganini televizordan eshitgan. «Men Londonda qisqa safarda edim, — dedi u DW’ga, — Ichki ishlar vazirligi muxolifatdagi odamlarning fuqaroligini bekor qilishga qaror qilgan. Ular 31 ismni o‘qishdi. Mening ismim ham bor edi. Bu shunchalik zarba bo‘ldiki, chunki men hech qachon hukumatni ag‘darishga chaqirmaganman». Bu 2012-yil noyabrda sodir bo‘lgan. Bahrayn hukumati jami 990 ga yaqin kishining fuqaroligini bekor qilgan.

Urush fevral oyi oxirida Isroil va AQShning Eronga hujumi bilan boshlandi. Ammo Isroildan tashqari, Eron javob zarbalarida Bahrayn, Ummon, Birlashgan Arab Amirliklari va Saudiya Arabistoni kabi Fors ko‘rfazi davlatlarini nishonga oldi. Bahrayn siyosiy jihatdan ayniqsa qiyin ahvolda: mamlakat monarxiya bo‘lib, aksariyat siyosiy norozilikni bostiradi, ammo aholining 50% dan ortig‘i shia, podshoh oilasi esa sunniy.

Mart oyida Bahraynda urushga qarshi xabarlar joylagan, Eronga «hamdardlik» bildirgan yoki namoyishlarda qatnashgan 250 ga yaqin kishi hibsga olingan. Hukumat, shuningdek, Eron uchun josuslik qilganlarni ham qo‘lga olganini ma’lum qilgan. Aprel oyi oxirida hukumat «vafosiz» deb topilganlarning fuqaroligini qayta ko‘rib chiqishini e’lon qilgan. Fayruzning fikricha, Bahrayn fuqarolikni yana qurolga aylantirmoqda — xavfsizlik uchun ham, muxolifatni bostirish uchun ham.

Quvayt eng yomon holatlardan biri bo‘lishi mumkin. 2024-yil martida Quvayt hukumati fuqarolikni bekor qilish kampaniyasini boshlagan va manbalarga ko‘ra, 70 000 dan ortiq quvaytlik fuqaroligidan mahrum bo‘lgan. Haqiqiy raqam 300 000 ga yetishi mumkin, chunki xotinlar, bolalar va nabiralar ham fuqarolikni yo‘qotadi. Agar bu to‘g‘ri bo‘lsa, bu mahalliy aholining deyarli beshdan bir qismini tashkil qiladi (1,56 million fuqaro). Aprel oyi o‘rtalarida Quvayt fuqarolik qonuniga yana o‘zgartirishlar kiritgan va yana 2000 dan ortiq kishi fuqaroligini yo‘qotgan.

Global Fuqarolik Kuzatuvining Yaqin Sharq bo‘yicha mutaxassisi Tomas MakGi: «Eron bilan mojaro bilan bog‘liq ortib borayotgan tendensiyani aniqlash hali erta bo‘lishi mumkin. Hozir ko‘rayotgan narsamiz — bir qancha Fors ko‘rfazi davlatlari Eron urushidan fuqarolik va millat nazoratini kuchaytirish uchun bahona sifatida foydalanayotgani, bu amaliyotni yangidan ixtiro qilish emas», deydi.

Ummon 2025-yil fevralida fuqarolik qonunlarini o‘zgartirgan. Qonunning bir qismiga ko‘ra, agar fuqaro «Ummon Sultonligi yoki Sultonga qarshi og‘zaki yoki jismoniy haqorat qilsa» yoki mamlakatga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan tashkilotga qo‘shilsa, fuqarolik bekor qilinishi mumkin. Huquq himoyachilari bu harakatlar yoki tashkilotlarning ta’rifi yo‘qligi sababli hukumat qonundan o‘z muxoliflariga qarshi foydalanishi mumkinligini ta’kidlaydi.

AQShda Trump ma’muriyati o‘tgan hafta yana Adliya vazirligini yuzlab amerikaliklarning fuqaroligini bekor qilishga undagan va rezidentlikka da’vogarlarning siyosiy qarashlarini tekshirish bo‘yicha yangi ko‘rsatmalar chiqargan. Germaniyada esa konservativ partiyalarning migratsiya bo‘yicha maxfiy ish hujjatida ikki fuqarolikka ega bo‘lganlar «terrorizm tarafdorlari, antisemitlar va ekstremistlar» deb topilsa, nemis pasportidan mahrum etilishi mumkinligi taklif qilingan.

Mutaxassislarning fikricha, fuqarolik qurolga aylantirilmoqda, chunki so‘nggi yigirma yil ichida uni huquq emas, balki imtiyoz sifatida ko‘rish odat tusiga kirgan. Bu Ikkinchi jahon urushidan keyin, Inson Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi yozilgan paytdagi holatdan farq qiladi. 15-moddada millat asosiy inson huquqi deb belgilangan va bu qisman natsistlarning 1933-yildagi «denaturalizatsiya qonuni» bilan o‘n minglab yahudiylar va siyosiy raqiblarni fuqaroliksiz qoldirishiga javob edi.

«Davlatlar uzoq vaqtdan beri fuqarolikni qurolga aylantirib kelmoqda, — deydi Webster universiteti xalqaro inson huquqlari professori Lindsi Kingston. — Ammo bu qurollanishning tabiati o‘zgaryapti». 2022-yilgi tadqiqotga ko‘ra, 11-sentabr hujumlaridan keyin «xavfsizlik asosida fuqarolikni bekor qilishdan foydalanish va ko‘lami kengaygan». Kingstonning so‘zlariga ko‘ra, «11-sentabr kabi teraktlar ko‘pchilikni qonuniy millat haqidagi fikrlarini qayta ko‘rib chiqishga undadi. Odamlar fuqarolikni doimiy emas, balki ishlab topilishi va doimiy asoslanishi kerak bo‘lgan narsa deb qaray boshladi».

Eron urushi vaziyatni yanada yomonlashtirgan. KARNEGI Xalqaro Tinchlik Jamg‘armasi tahlilchilarining fikricha, mojaro Fors ko‘rfazi davlatlaridagi islohotlarni sekinlashtirgan. Urush «nazorat qilinadigan islohot va siyosiy barqarorlik o‘rtasidagi mo‘rt muvozanatni buzgan». Fuqarolikni qurolga aylantirish ham shu jumladan.

«Harbiy mojaro katalizator bo‘lishi mumkin, — deydi Yevropa Universitet Institutining fuqarolik huquqi bo‘yicha tadqiqotchisi Luk van der Baaren. — Fuqarolikni bekor qilish uchun uzoq vaqtdan beri mavjud asos — xiyonat va bu mantiq hozir ba’zi Fors ko‘rfazi davlatlarida qo‘llanilmoqda». Xuddi shu holat Rossiya va Ukrainada ham kuzatilgan.

ISI hamraisi Amal de Chikera kengroq nuqtai nazarni taklif qiladi: «Agar Bahraynga qarasangiz, 2013-yildan keyin fuqarolikdan mahrum qilishlar ko‘paygan, keyin xalqaro bosim tufayli hukumat bu xatolarni tuzatgan. Endi esa Bahrayn yana o‘sha amaliyotga qaytayotganga o‘xshaydi. Isroilning Falastindagi genotsidi, Livanga bostirib kirishi, AQSh va Isroilning Eronga hujumlari, G‘arb davlatlarining Isroilga daxlsizlik berish yo‘lidagi harakatlari bilan biz xalqaro huquqning yemirilishini ko‘ryapmiz. Xalqaro huquq hech narsani anglatmaydigan dunyoda Bahrayn hukumati bu safar ham jazosiz qolishini hisoblagan bo‘lishi mumkin».

Source: www.dw.com