Sudan urushi boshlanganidan deyarli uch yil o‘tgan bo‘lsa-da, mamlakatda tinchlik o‘rnatilmagan. So‘nggi kunlarda Oq Nil shtati va Kordofan mintaqasida dron hujumlari natijasida o‘nlab odamlar halok bo‘ldi. Bu hafta boshlarida, G‘arbiy Kordofanda dafn marosimiga borayotgan yuk mashinasiga dron hujumi uyushtirilib, taxminan 40 kishi, jumladan ko‘plab ayollar, o‘ldirilgani xabar qilindi. Urushayotgan tomonlar – Sudan Qurolli Kuchlari (SAF) va tezkor qo‘shinlar (RSF) – yoki ularning ittifoqchilari bu hujumlar uchun javobgarlikni o‘z zimmalariga olmadi.
Mustaqil global monitoring tashkiloti Armed Conflict Location & Event Data tahliliga ko‘ra, yanvar va fevral oylarida har ikki tomon tomonidan kamida 198 ta dron hujumi amalga oshirilgan. Mustaqil sudanlik siyosiy tahlilchi Hamid Xalafallohning so‘zlariga ko‘ra, dron hujumlarining ko‘payishi shuni ko‘rsatadiki, Yaqin Sharqning boshqa joylaridagi urushlar va keskinliklarga qaramay, urushayotgan tomonlarga qurol-yarog‘ yetkazib berish davom etmoqda. U shuningdek, jangovar harakatlar, shu jumladan dron urushi, kelgusi oylarda yanada kuchayishi mumkinligini ta’kidladi, chunki quruq mavsumda qo‘shinlar va texnikani harakatlantirish arzonroq, lekin iyun yoki iyulda yomg‘irli mavsum boshlanganda bu murakkablashadi.
Urush asosan Kordofan mintaqasida, ya’ni armiya nazoratidagi shimoliy va markaziy Sudanni, jumladan poytaxt Xartumni, RSF nazoratidagi Darfur va janubiy qismlardan ajratib turuvchi strategik hududda davom etmoqda. Sudan urushi 2023-yil 15-aprel atrofida, RSFning Sudan Qurolli Kuchlariga integratsiyasi bo‘yicha hokimiyat kurashi keskinlashganda boshlandi. Global yordam tashkilotlarining taxminlariga ko‘ra, hozirgacha 250 minggacha odam halok bo‘lgan, ammo janglar davom etgani va mojaroli hududlarga cheklangan kirish tufayli an‘iq o‘lim sonini aniqlash mumkin emas.
BMT qochqinlar agentligi va mahalliy xalqaro yordam tashkilotlarining ma’lumotlariga ko‘ra, Sudan urushi dunyodagi eng katta ommaviy ko‘chishga olib keldi – ichki va tashqi ko‘chirilganlar soni 14 milliongacha yetgan. Janglar, shuningdek, ommaviy qirg‘inlar va keng tarqalgan jinsiy zo‘ravonlikni o‘z ichiga olgan eng yirik gumanitar inqirozni keltirib chiqardi. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, jami aholisi 50 milliondan ortiq bo‘lgan Sudanning 12 milliondan ortiq ayol va qizlari jinsiy zo‘ravonlik xavfi ostida. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti yanvar oyida ogohlantirganidek, Sudanning 18 ta shtatida xolera, bezgak va dengli epidemiyalari tarqalib, sog‘liqni saqlash, suv va sanitariya tizimlari qulaganligi sababli 20 milliondan ortiq odam sog‘liq yordamiga muhtoj.
Huquq himoyachi guruhlarining ta’kidlashicha, har ikki tomon urush jinoyatlari va genotsid harakatlariga teng kelishi mumkin bo‘lgan vahshiyliklarni sodir etgan. RSFning oktyabr oyi oxirida Darfurdagi el-Fasher shahrida fuqarolarni ommaviy qirg‘in qilishi kabi zo‘ravonliklar davom etayotganiga qaramay, bir qator tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Sudan dunyodagi eng e‘tibordan chetda qolgan inqirozdir. Yordam tashkiloti Action Against Hungerning Sudan mamlakat direktori Sami Guessabining so‘zlariga ko‘ra, Sudan chuqur va uzoq davom etayotgan gumanitar inqirozga duch kelmoqda, bu esa xalqaro e‘tibordan tobora uzoqlashmoqda. U urush, ommaviy ko‘chish va iqtisodiy tanazzulning yig‘indiy ta’sirini ko‘rganini aytdi, oilalar ovqatlanishni o‘tkazib yuborayotgani va qolgan mulklarini sotayotgani sababli nafaqat ochlik, balki barqarorlikning asta-sekin yo‘qolishi kuzatilayotganini qo‘shimcha qildi.
Guessabi shuningdek, ayollar va qizlar azob-uqubatlarning nomutanosib ulushini ko‘tarayotganini ta’kidladi: “Oila bolalarini boqishga qodir bo‘lmaganda, ular o‘ylab bo‘lmas tanlovlar qiladi” – dedi u, “va biz an’anadan ko‘ra, umidsizlik tufayli erta nikoh haqida eshitamiz”. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, Sudanning 19 millionga yaqin bolasi maktabdan chetlashtirilgan. Sudanlik Taja tashkilotining asoschisi Salma Sulimanning aytishicha, minglab qizlar ta’limni davom ettirish imkoniyatlariga muhtoj, chunki uzoq muddatli uzilgan ta’lim ijtimoiy xavflarni, jumladan bolalarning erta nikohi darajasini oshiradi, bu kelajak avlodlar uchun qorong‘u soyani tashlaydi.
Norvegiya Xalq Yordami tashkilotining Sudan mamlakat direktori Mishel D’Arsi ayollar favqulodda vaziyatlarda g‘ayrioddiy harakatlar qilayotganini ta’kidladi: “Butun Sudan bo‘ylab ayollar boshchiligidagi favqulodda javob xonalari va asosiy tarmoqlar jamoaviy oshxonalarni tashkil qildi, oziq-ovqat tarqatdi va psixologik yordam ko‘rsatdi” – dedi u. U shuningdek, ayollar ko‘ngillilari ko‘pincha jamoalarni tirik saqlaydigan odamlar ekanligini qo‘shimcha qildi. D’Arsi xalqaro hamjamiyatning Sudan fuqarolik tinchlik harakatlarini qo‘llab-quvvatlashi muhimligini ta’kidladi, bu tinchlik uchun tinch vositalar bilan ishlaydigan turli sudanlik fuqarolik faollarini jalb qilish va sulh uchun diplomatik bosimni o‘z ichiga oladi.
Urush davomida, AQSh, Misr, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari tomonidan boshlangan tinchlik muzokaralarining bir necha bosqichlari asosan muvaffaqiyatsiz tugadi. AQSh va Yevropa Ittifoqi uzoq vaqtdan beri RSF va SAFga, shuningdek ularning a’zolariga sanksiyalar qo‘llagan. Bu hafta boshlarida, AQSh Sudan Musulmon Birodarlarini Maxsus Belgilangan Global Terroristik Tashkilot deb belgilab, uni Chet el Terroristik Tashkiloti sifatida ro‘yxatga kiritishni rejalashtirayotganini aytdi. AQSh Davlat departamenti bu tashkilotning Sudan mojarosini hal qilish harakatlarini buzish va uning zo‘ravon islomiy mafkurasini ilgari surish uchun fuqarolarga qarshi cheklanmagan zo‘ravonlikdan foydalanayotganini ta’kidladi.
Xalafalloh bu harakatni muhim va ahamiyatsiz deb baholadi: “Bu muhim, chunki u rasman bu guruhlar urush jinoyatlari sodir etgani va fuqarolarni vahshiylashtirganini tasdiqlaydi” – dedi u. Bu, shuningdek, SAF uchun katta muammo yaratadi, chunki ular ittifoqdosh islomchi fraksiyalar bilan aloqalarini qayta baholashi kerak bo‘ladi. U belgilash kelajakda islomchilarning Xartumni boshqarishiga to‘sqinlik qilmasligini aytdi. U bu belgilashni Isroil-AQShning Eron urushi va Fors ko‘rfazi davlatlariga ta’siri kontekstida qo‘ydi: “AQSh Birlashgan Arab Amirliklari bilan aloqalarni mustahkamlashni maqsad qilgan” – dedi u. Misr va Turkiya SAF qo‘llab-quvvatlagan general Abdul Fattah Burxon boshchiligidagi hukumatning qat’iy tarafdorlari bo‘lsa-da, Birlashgan Arab Amirliklari general Muhammad Hamdan Dagalo boshchiligidagi Tezkor Qo‘shinlarning asosiy homiysi sifatida keng qabul qilingan, garchi Abu-Dabi har qanday ishtirokni qat’iy rad etgan bo‘lsa-da. Xalafallohning so‘zlariga ko‘ra, “Bularning barchasi Sudan xalqini himoya qilish bilan juda kam aloqaga ega”.
Source: www.dw.com